{"id":3206,"date":"2015-02-16T20:46:47","date_gmt":"2015-02-16T20:46:47","guid":{"rendered":"https:\/\/sztab.org\/?p=753"},"modified":"2018-04-10T11:02:02","modified_gmt":"2018-04-10T11:02:02","slug":"quis-custodiet-ipsos-custodes","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/mil.link\/pl\/quis-custodiet-ipsos-custodes\/","title":{"rendered":"Quis custodiet ipsos custodes?"},"content":{"rendered":"

Quis custodiet ipsos custodes?<\/em> czyli s\u0142\u00f3w kilka o s\u0142u\u017cbach specjalnych staro\u017cytnych Rzymian<\/strong><\/p>\n

Mars et Honos<\/strong><\/em><\/p>\n

Jeszcze w V wieku p.n.e. nic nie zapowiada\u0142o przysz\u0142ej wielko\u015bci Rzymu. Dopiero oko\u0142o 300 roku p.n.e. w Republice zako\u0144czy\u0142y si\u0119 wewn\u0119trzne walki o wp\u0142ywy i dost\u0119p do urz\u0119d\u00f3w prowadzone pomi\u0119dzy patrycjuszami a plebejuszami. Wraz z ustabilizowaniem si\u0119 sytuacji wewn\u0119trznej rozpocz\u0105\u0142 si\u0119 okres wielkich podboj\u00f3w. Zdobycie miasta Volsinii, b\u0119d\u0105cego etruskim centrum religijnym, zako\u0144czy\u0142y proces konsolidacji P\u00f3\u0142wyspu Apeni\u0144skiego pod rzymskim panowaniem. Or\u0142y wie\u0144cz\u0105ce sztandary rzymskich legion\u00f3w dociera\u0142y w coraz to dalsze regiony, by w ko\u0144cu rzuci\u0107 cie\u0144 na ca\u0142y obszar wok\u00f3\u0142 basenu Morza \u015ar\u00f3dziemnego; w wyniku wojen punickich Republika Rzymska obj\u0119\u0142a prymat w tym regionie.<\/p>\n

Odnosz\u0105c zwyci\u0119stwo w I wojnie punickiej (264-241 p.n.e.), Rzymianie rozpocz\u0119li budow\u0119 zr\u0119b\u00f3w swej pot\u0119gi. Ju\u017c po II wojnie punickiej (218-201 p.n.e.) panowanie Rzymu obejmowa\u0142o teren o powierzchni ok. 8 000 km2,\u00a0 a dzi\u0119ki zawieranym w ca\u0142ej Italii sojuszom (foedus<\/em>) jego supremacja rozci\u0105ga\u0142a si\u0119 na obszarze ok. 28 000 km2. Dla utrzymania w\u0142adztwa nad tak ogromnym terytorium koniecznym by\u0142o ci\u0105g\u0142e utrzymywanie pot\u0119\u017cnej armii. Armia ta sta\u0142a si\u0119 jednym z filar\u00f3w, na kt\u00f3rych budowano fundament przysz\u0142ego Imperium Romanum, \u015bwiatowego pa\u0144stwa nie maj\u0105cego swojego odpowiednika w antycznym \u015bwiecie. Wojny toczone przez Rzym w IV-III wieku p.n.e. sta\u0142y si\u0119 przyczynkiem stopniowego uzawodowienia s\u0142u\u017cby wojskowej. Korzystaj\u0105c z do\u015bwiadcze\u0144 wynoszonych z kolejnych bitew, ulega\u0142a ci\u0105g\u0142ym przemianom i modernizacji. Rzymscy wodzowie ch\u0119tnie korzystali z do\u015bwiadcze\u0144 swoich wrog\u00f3w w zakresie sztuki wojennej. Wynikiem toczonych konflikt\u00f3w z cywilizacjami Afryki i Azji, a tak\u017ce z barbarzy\u0144skimi plemionami, by\u0142a adaptacja r\u00f3\u017cnorakich rozwi\u0105za\u0144 w zakresie taktyki, organizacji armii, czy uzbrojenia na potrzeby rzymskich wojsk. Wyznacznikiem Rzymian by\u0142a tak\u017ce niezwyk\u0142a umiej\u0119tno\u015b\u0107 wystawiania coraz to nowych armii, waleczno\u015b\u0107 oraz niezra\u017canie si\u0119 poniesionymi kl\u0119skami. Tym, co ich wyr\u00f3\u017cnia\u0142o na tle innych nacji by\u0142o r\u00f3wnie\u017c szczeg\u00f3lne poczucie honoru rozumiane jako s\u0142awa wojenna b\u0119d\u0105ca nagrod\u0105 za dokonania na polu bitwy. Tak rozumiany honor powodowa\u0142 rzymskim wodzami, kt\u00f3rzy stawali do walki twarz\u0105 w twarz z przeciwnikiem, nie uciekaj\u0105c si\u0119 do podst\u0119pu i maj\u0105c takie dzia\u0142ania we wzgardzie. Wytworzono swoisty wojenny etos i ideologi\u0119 maj\u0105c\u0105 usprawiedliwia\u0107 kolejne podboje b\u0119d\u0105ce de facto zaborcz\u0105 ekspansj\u0105 prowadzon\u0105 pod pozorem obrony w\u0142asnych terytori\u00f3w, b\u0105d\u017a pod pretekstem ochrony sojusznik\u00f3w. Pewien wyraz daje temu Tytus Liwiusz, rzymski historyk i autor dzia\u0142a \u201eDzieje Rzymu od za\u0142o\u017cenia miasta\u201d, kt\u00f3ry opisuj\u0105c zdobycie\u00a0 miasta Gabie przez ostatniego kr\u00f3la rzymskiego Lucjusza Tarkwiniusza stwierdza, \u017ce zdoby\u0142 je wreszcie niegodnym Rzymianina sposobem, tj. zdradzieckim podst\u0119pem.<\/em> S\u0142owa pot\u0119pienia kierowane pod adresem legat\u00f3w Marcjusza i i Atyliusza Tytus Liwiusz wk\u0142ada w usta starszych senator\u00f3w pomnych na dawne obyczaje przodk\u00f3w. Marcjusz i Atyliusz, udawszy si\u0119 z poselstwem do macedo\u0144skiego kr\u00f3la Perseusza Antygonidy, zwiedli go obietnicami pokoju, gdy w tym czasie przygotowywano rzymsk\u0105 armi\u0119 do konfrontacji z macedo\u0144skimi wojskami niwecz\u0105c ich pocz\u0105tkow\u0105 przewag\u0119. Gdy po powrocie ze swej misji stan\u0119li przed senatem us\u0142yszeli, \u017ce przodkowie prowadzili wojny nie podst\u0119pem (\u2026) i nie po to by che\u0142pi\u0107 si\u0119 raczej chytro\u015bci\u0105 ni\u017c prawdziwym m\u0119stwem (\u2026) To s\u0105 obyczaje prawdziwe rzymskie, a nie obyczaje chytro\u015bci punickiej czy greckiej przemy\u015blno\u015bci, w kt\u00f3rych pokona\u0107 nieprzyjaciela oszustem wi\u0119ksz\u0105 jest chwa\u0142\u0105, ni\u017c zwyci\u0119\u017cy\u0107 go si\u0142\u0105. Chwilowo osi\u0105ga si\u0119 niekiedy wi\u0119cej podst\u0119pem ni\u017c zwyci\u0119\u017cy\u0107 go si\u0142\u0105. Ale dopiero ten zostaje moralnie pobity na zawsze, kogo si\u0119 zmusi do wyznania, \u017ce zosta\u0142 zwyci\u0119\u017cony nie podst\u0119pem czy przez przypadek, lecz w regularnej walce wr\u0119cz, w wojnie sprawiedliwej i czystej.<\/em><\/p>\n

By\u0107 mo\u017ce takie widzenie uprawiania dyplomacji i prowadzenia \u201esprawiedliwych wojen\u201d (bellum iustum<\/em>) przez staro\u017cytnych Rzymian leg\u0142o u przyczyn nie wytworzenia przez nich a\u017c do p\u00f3\u017anego okresu Cesarstwa Rzymskiego scentralizowanych struktur wywiadowczych i kontrwywiadowczych, zar\u00f3wno wojskowych, jak i politycznych. Ufni jedynie w si\u0142\u0119 swoich legion\u00f3w, odczuli tego bolesne skutki po naje\u017adzie Gal\u00f3w w 390 roku p.n.e. Pokonawszy rzymskie wojska w bitwie nad niewielk\u0105 rzek\u0105 Allia, ruszyli oni ku Rzymowi. Miasto zosta\u0142o doszcz\u0119tnie zniszczone i ograbione, z wyj\u0105tkiem Kapitolu, kt\u00f3rego obro\u0144cy zostali zaalarmowani g\u0119ganiem i trzepotem skrzyde\u0142 g\u0119si, ptak\u00f3w po\u015bwi\u0119conych Junonie – jednemu z b\u00f3stw, kt\u00f3remu dedykowana by\u0142a kapitoli\u0144ska \u015bwi\u0105tynia. W tym okresie Rzym nie mia\u0142 mur\u00f3w obronnych, nie wspominaj\u0105c nawet o jakiejkolwiek formie\u00a0 systemu Wczesnego ostrzegania. Istnia\u0142 jedynie wa\u0142 ziemny (agger<\/em>), wybudowany zapewne jeszcze za panowania rzymskich kr\u00f3l\u00f3w. Dopiero po wycofaniu si\u0119 Gal\u00f3w Rzymianie przyst\u0105pili do budowy fortyfikacji z prawdziwego zdarzenia, a przede wszystkim do budowy muru kamiennego okalaj\u0105cego miasto.<\/p>\n

Kolejnym czynnikiem determinuj\u0105cym brak wspomnianych wy\u017cej centralnych instytucji wywiadowczych i kontrwywiadowczych by\u0142a sama natura republika\u0144skiego ustroju, odznaczaj\u0105cego si\u0119 du\u017c\u0105 rotacj\u0105 w\u015br\u00f3d obieralnych rzymskich urz\u0119dnik\u00f3w. Ktokolwiek nie kierowa\u0142by tymi instytucjami, stawa\u0142by si\u0119 niezwykle wp\u0142ywow\u0105 i gro\u017an\u0105 dla rzeszy ubiegaj\u0105cych si\u0119 o urz\u0119dy kandydat\u00f3w oraz tych, kt\u00f3rzy te urz\u0119dy ju\u017c sprawowali. Ponadto rzeczone cz\u0119ste zmiany personalne na urz\u0119dach godzi\u0142yby w sprawne i ci\u0105g\u0142e funkcjonowanie aparatu bezpiecze\u0144stwa wewn\u0119trznego i zewn\u0119trznego.
\nJednocze\u015bnie obywatele Rzymu wypracowali nad wyraz rozbudowany system \u201ewywiadu wewn\u0119trznego\u201d, byli bowiem spo\u0142ecze\u0144stwem w ca\u0142ym swym przekroju sk\u0142onnym do intryg, czym szczeg\u00f3lnie cechowa\u0142y si\u0119 jego wy\u017csze warstwy. Polityczne ambicje maj\u0119tnych patrycjuszy i system klientystyczny sprzyja\u0142 utrzymywaniu sieci informator\u00f3w. Zdarza\u0142o si\u0119 i tak, \u017ce poczucie ci\u0105g\u0142ego zagro\u017cenia i paranoi wp\u0142ywa\u0142o na architektur\u0119 rzymskich dom\u00f3w projektowanych w taki spos\u00f3b, by uniemo\u017cliwi\u0107 podgl\u0105danie czy pods\u0142uchiwanie domownik\u00f3w przez postronnych.<\/p>\n

Ceterum censeo Karthaginem delendam esse!<\/strong><\/em><\/p>\n

Optyka senatu w postrzeganiu korzy\u015bci p\u0142yn\u0105cych z wykorzystywania danych wywiadowczych zmieni\u0142a si\u0119 pod wp\u0142ywem do\u015bwiadcze\u0144 wynikaj\u0105cych z walk toczonych z Hannibalem. Wed\u0142ug Polibiusza, greckiego historyka i autora \u201eDziej\u00f3w Rzymu\u201d, ten kartagi\u0144ski w\u00f3dz z powodzeniem wykorzystywa\u0142 przewag\u0119, jak\u0105 dawa\u0142y mu informacje przekazywane przez jego wywiadowc\u00f3w. Dog\u0142\u0119bna znajomo\u015b\u0107 uwarunkowa\u0144 terenowych, sytuacji politycznej plemion zamieszkuj\u0105cych Itali\u0119 i ich relacji z Rzymem, czyni\u0142a go bardzo gro\u017anym przeciwnikiem. Jego szpiedzy przenikali nie tylko do oboz\u00f3w przeciwnika, ale i do senatu. Z powodzeniem blokowa\u0142 l\u0105dowe i wodne szlaki transportowe, niszcz\u0105c tym samym system logistyczny Rzymian, sam za\u015b zaopatrywa\u0142 w\u0142asne oddzia\u0142y grabi\u0105c plony z okolicznych p\u00f3l; informacje o ich lokalizacji dostarczali mu oczywi\u015bcie zwiadowcy. Wida\u0107 tu, \u017ce ich rola by\u0142a nie do przecenia, ale wi\u0105za\u0142a si\u0119 ze znacznym ryzykiem. Je\u015bli wprowadzili Hannibala w b\u0142\u0105d, lub dostarczyli niedostatecznie dok\u0142adne dane -zostawali ukrzy\u017cowani, je\u015bli za\u015b zostawali z\u0142apani \u2013 tracili d\u0142onie i byli odsy\u0142ani ku przestrodze dla sobie podobnych. Nie bez znaczenia by\u0142 r\u00f3wnie\u017c fakt, \u017ce Hannibal sprawowa\u0142 dow\u00f3dztwo nad ca\u0142o\u015bci\u0105 swoich armii, w tym i nad jej wywiadem. To w du\u017cej mierze rzutowa\u0142o jego skuteczno\u015b\u0107 i procesy decyzyjne.<\/p>\n

Kartagi\u0144skie wzorce w tym zakresie zacz\u0119\u0142y by\u0107 stopniowo adaptowane i – co wa\u017cniejsze – akceptowane przez senat, stopniowo wypieraj\u0105c mniej skuteczn\u0105 metodyk\u0119 opieraj\u0105c\u0105 si\u0119 na wr\u00f3\u017cbiarstwie. Religia i wierzenia Rzymian mia\u0142a ogromny wp\u0142yw na ka\u017cd\u0105 dziedzin\u0119 ich \u017cycia, r\u00f3wnie\u017c i na t\u0119, kt\u00f3ra by\u0142a domen\u0105 Marsa. O w\u0105tpliwej skuteczno\u015bci wr\u00f3\u017cb przekona\u0142 si\u0119 Publiusz Klaudiusz Pulcher. Sprawuj\u0105c urz\u0105d konsula w 249 roku p.n.e. prowadzi\u0142 on flot\u0119 rzymsk\u0105 przeciwko Kartagi\u0144czykom. Tu\u017c przed potyczk\u0105 pod Drepanum nakaza\u0142 odprawi\u0107 auspicium<\/em>, by odczyta\u0107 boski wyrok co do mo\u017cno\u015bci wydania bitwy, b\u0105d\u017a jej zaniechania. By\u0142 to pradawny zwyczaj polegaj\u0105cy na karmieniu specjalnie wyselekcjonowanych kur ziarnem. Kury znajduj\u0105ce si\u0119 na okr\u0119cie Publiusza Klaudiusza nie chcia\u0142y tkn\u0105\u0107 ziarna, co zwiastowa\u0142o brak akceptacji b\u00f3stwa co do zamiar\u00f3w wr\u00f3\u017c\u0105cego. By przyda\u0107 sobie szcz\u0119\u015bcia, konsul wrzuci\u0142 je do wody, m\u00f3wi\u0105c: nie chc\u0105 je\u015b\u0107, to niechaj pij\u0105<\/em>!. Bitw\u0119 przegra\u0142, trac\u0105c 93 okr\u0119ty.<\/p>\n

Sytuacja odmieni\u0142a si\u0119, gdy dow\u00f3dztwo nad rzymsk\u0105 armi\u0105 powierzono Publiuszowi Korneliuszowi Scypionowi, zwanemu p\u00f3\u017aniej „Afryka\u0144skim”. Zacz\u0105\u0142 on wykorzystywa\u0107 dzia\u0142ania wywiadowcze i kontrwywiadowcze w walce z Kartagi\u0144czykami, uciekaj\u0105c si\u0119 cz\u0119sto r\u00f3wnie\u017c do dywersji i sabota\u017cu; swym kompetencjom w tym zakresie da\u0142 wyraz podpalaj\u0105c ob\u00f3z Numidyjczyk\u00f3w b\u0119d\u0105cych sojusznikami Hannibala, uprzednio dokonawszy jego infiltracji z wykorzystaniem przebranych za niewolnik\u00f3w \u017co\u0142nierzy. Gdy p\u0142omienie ogarn\u0119\u0142y umocnienia, wrogie wojska opu\u015bci\u0142y je, wpadaj\u0105c na czekaj\u0105cych na nich legionist\u00f3w. Zwyci\u0119stwo Scypiona by\u0142o zupe\u0142ne, a on sam m\u00f3g\u0142 kontynuowa\u0107 obl\u0119\u017cenie Utyki.<\/p>\n

Pewna namiastka odpowiednika dzisiejszych s\u0142u\u017cb specjalnych istnia\u0142a w rzymskiej administracji cywilno-wojskowej okresu Republiki na szczeblu lokalnym. G\u0142\u00f3wnym \u017ar\u00f3d\u0142em pozyskiwanych przez gubernator\u00f3w w poszczeg\u00f3lnych prowincjach informacji by\u0142y przes\u0142uchania je\u0144c\u00f3w, dezerter\u00f3w z wrogich armii, czy te\u017c zwyk\u0142e pog\u0142oski zas\u0142yszane w\u015br\u00f3d miejscowej ludno\u015bci. Rzymscy dow\u00f3dcy wojskowi prowadz\u0105c swoje legiony ku kolejnym zdobyczom ograniczali si\u0119 jedynie do \u201ep\u0142ytkiego\u201d rozpoznania terenu rozsy\u0142aj\u0105c zwiadowc\u00f3w przed maszeruj\u0105cymi kolumnami. Nale\u017cy tu jednak wspomnie\u0107, \u017ce ju\u017c w okresie wojen z Etruskami Rzymianom nieobce by\u0142y metody wywiadowcze, kt\u00f3re dzi\u015b nazwaliby\u015bmy \u201ewywiadem nielegalnym\u201d. Wspomniany ju\u017c Tytus Liwiusz wspomina, \u017ce jeden z konsul\u00f3w, Paullus Fabiusz Maximus, wys\u0142a\u0142 swego brata znaj\u0105cego j\u0119zyk wroga i posiadaj\u0105cego zdolno\u015bci aktorskie na nieznane Rzymianom terytoria znajduj\u0105ce si\u0119 pod panowaniem wroga. Nierozpoznany przez nikogo zdo\u0142a\u0142 on przekona\u0107 Umbr\u00f3w, jedno z plemion zamieszkuj\u0105cych \u00f3wczesn\u0105 Itali\u0119, do zawarcia sojuszu z Rzymem przeciwko Etruskom.<\/p>\n

Wraz z wzrostem znaczenia Rzymu na P\u00f3\u0142wyspie Apeni\u0144skim pewn\u0105 praktyk\u0105 sta\u0142o si\u0119 tworzenie w\u015br\u00f3d sojusznik\u00f3w \u201esiatek wywiadowczych\u201d, co mia\u0142o pozwoli\u0107 senatowi nie tylko na szybsze otrzymywanie informacji o nadci\u0105gaj\u0105cych zagro\u017ceniach, ale i na zagl\u0105danie za kulisy w\u0142adzy swoich aliant\u00f3w. W Rzymie zak\u0142adano \u2013 b\u0105d\u017a co b\u0105d\u017a s\u0142usznie \u2013 \u017ce w dobrze poj\u0119tym interesie lud\u00f3w zwi\u0105zanych z nim aliansem le\u017cy informowanie o wszystkim, co mog\u0142oby wp\u0142yn\u0105\u0107 na ich bezpiecze\u0144stwo; przekazane odpowiednio wcze\u015bniej wiadomo\u015bci mog\u0142y skutkowa\u0107 prewencyjn\u0105 odpowiedzi\u0105 ich protektora.<\/p>\n

Pozyskiwanie danych o charakterze wywiadowczym i kontrwywiadowczym zapewnia\u0142y Rzymowi r\u00f3wnie\u017c kolonie (coloniae<\/em>). To stamt\u0105d do senatu trafia\u0142y wie\u015bci przesy\u0142ane przez rzymskich obywateli w prywatnej korespondencji dotycz\u0105ce nastroj\u00f3w lokalnej ludno\u015bci, aktywno\u015bci tamtejszych frakcji politycznych, czy te\u017c obcych wojsk.<\/p>\n

Cho\u0107 Republika nie posiada\u0142a korpusu dyplomatycznego w dzisiejszym tego s\u0142owa znaczeniu, to jednak nie omieszkiwa\u0142a wykorzystywa\u0107 poselstw s\u0142anych na obce dwory do zbierania informacji mog\u0105cych w ten czy inny spos\u00f3b usprawni\u0107 rzymsk\u0105 polityk\u0119 zagraniczn\u0105. Cho\u0107\u00a0 ta idea mia\u0142a by\u0107 w zamy\u015ble pomocna senatowi, to jednak nie zawsze tak\u0105 by\u0142a. Wysy\u0142ani z misj\u0105 dyplomatyczn\u0105 senatorowie nie byli dobierani pod wzgl\u0119dem osobistych zas\u0142ug czy kompetencji i cho\u0107 otrzymywali wyra\u017ane wskazania co do zagadnie\u0144 szczeg\u00f3lnie interesuj\u0105cych senat, to zwykle w swych dzia\u0142aniach wykazywali si\u0119 zupe\u0142n\u0105 bierno\u015bci\u0105. Znaczn\u0105 przeszkod\u0105 dla ewentualnych pr\u00f3b podejmowania aktywno\u015bci wykraczaj\u0105cej poza dzia\u0142alno\u015b\u0107 dyplomatyczn\u0105 by\u0142o automatyczne podejrzewanie ich o takie dzia\u0142ania jako pos\u0142\u00f3w obcego pa\u0144stwa, st\u0105d wspomniane poselstwa nie mog\u0142y by\u0107 os\u0142on\u0105 dla prowadzenia dzia\u0142a\u0144 wywiadowczych, tym bardziej, \u017ce nie zak\u0142adano sta\u0142ych przedstawicielstw. Nie b\u0119dzie przesad\u0105 stwierdzenie, \u017ce senat oczekiwa\u0142 raczej na informacje nie wykazuj\u0105c aktywno\u015bci w ich zbieraniu.<\/p>\n

Wraz ze poszerzeniem panowania Rzymu nad kolejnymi terenami i rozwojem handlu, zacz\u0119to dostrzega\u0107 potencja\u0142 p\u0142yn\u0105cy z mo\u017cliwo\u015bci, jakie dawa\u0142y misje i kontakty handlowe. Poch\u00f3d rzymskich legion\u00f3w poprzedza\u0142 poch\u00f3d rzymskiego kapita\u0142u. Szerokie kontakty handlowe umo\u017cliwia\u0142y przep\u0142yw \u015brodk\u00f3w finansowych pomi\u0119dzy Rzymem, a stolicami poszczeg\u00f3lnych pa\u0144stw znajduj\u0105cych si\u0119 w kr\u0119gu jego zainteresowania. Oficjalne kontakty handlowe pozwala\u0142y na udzielnie mniej oficjalnych po\u017cyczek na lichwiarki procent nawet w\u0142adcom tych pa\u0144stw co niekiedy przek\u0142ada\u0142o si\u0119 wprost na ich \u201eniezale\u017cno\u015b\u0107\u201d w stosunku do Rzymu. Innymi s\u0142owy Rzymianie miast wysy\u0142a\u0107 swoje legiony woleli niekiedy wysy\u0142a\u0107 swoich bankier\u00f3w wyposa\u017caj\u0105c ich w odpowiednie prerogatywy i kupowa\u0107 przychylno\u015b\u0107 w\u0142adc\u00f3w. Nale\u017cy tu wspomnie\u0107 przede wszystkim o publicani<\/em> i negotiatores.<\/em><\/p>\n

Znaczenie publicani<\/em> wzros\u0142o wraz z rozwojem systemu podatkowego i mo\u017cliwo\u015bci\u0105 ci\u0105gni\u0119cia korzy\u015bci finansowych z prowincji w postaci r\u00f3\u017cnego rodzaju danin, op\u0142at, myt itd. Funkcja poborcy podatkowego wi\u0105za\u0142a si\u0119 z odleg\u0142ymi podr\u00f3\u017cami, kontaktami z obcymi dworami, kupcami, co z kolei przysparza\u0142o wielu dogodno\u015bci dla zbierania informacji. Publicani<\/em> zak\u0142adali swego rodzaju konsorcja zaopatruj\u0105ce armi\u0119, co mog\u0142o stanowi\u0107 doskona\u0142\u0105 przykrywk\u0119 dla realizacji zada\u0144 o charakterze wywiadowczym. Ich rola podupad\u0142a z chwil\u0105 zdominowania tej grupy przez ekwit\u00f3w. Korzystaj\u0105c ze swej w\u0142adzy, dopuszczali si\u0119 oni nadu\u017cy\u0107 wzgl\u0119dem obowi\u0105zanej p\u0142aci\u0107 podatki ludno\u015bci prowincji, trac\u0105c jej zaufanie i skutecznie niweluj\u0105c ch\u0119\u0107 do wsp\u00f3\u0142pracy.<\/p>\n

Negotiatores<\/em> mog\u0105 w dzisiejszym rozumieniu tego s\u0142owa uchodzi\u0107 za bankier\u00f3w, trudnili si\u0119 bowiem udzielaniem po\u017cyczek na kredyt. Ich zaj\u0119ciem by\u0142 r\u00f3wnie\u017c handel. Podr\u00f3\u017cowali za maszeruj\u0105cymi legionami i byli obecni przy obozach wojskowych, sprzedaj\u0105c \u017co\u0142nierzom odzie\u017c i jedzenie, wykonuj\u0105c przy tym tajne misje zlecane im przez wodz\u00f3w. Organizowali si\u0119 r\u00f3wnie\u017c w swego rodzaju grupy wp\u0142ywu docieraj\u0105ce nawet do szczyt\u00f3w w\u0142adz politycznych i wojskowych zwi\u0105zanych z polityk\u0105 finansow\u0105 i ekonomiczn\u0105 pa\u0144stwa. Ich manipulacjom ulega\u0142 nawet senat. Gdy podejmowa\u0142 on decyzje niekorzystne dla \u017cywotnych interes\u00f3w negotiatores<\/em> godz\u0105c w ich zyski, posuwali si\u0119 oni do wyst\u0119powania przeciwko polityce w\u0142asnego pa\u0144stwa. Podobnymi zaj\u0119ciami trudnili si\u0119 argentarii<\/em>. W odr\u00f3\u017cnieniu od mensarii (<\/em>bankier\u00f3w publicznych) argentarii<\/em> dzia\u0142ali na gruncie prywatnym. Po\u017cyczali pieni\u0105dze, czasem na lichwiarski procent, przyjmowali depozyty, dokonywali wymiany walut, zajmowali si\u0119 weryfikacj\u0105 autentyczno\u015bci monet. Pojawiali si\u0119 r\u00f3wnie\u017c na publicznych aukcjach, skrupulatnie zapisuj\u0105c nazwiska os\u00f3b w nich bior\u0105cych oraz ceny, jakie oferowano na licytowane przedmioty czy nieruchomo\u015bci. Argentarii<\/em> nie stanowili zbyt licznej grupy. Organizowali si\u0119 w rodzaj stowarzysze\u0144 bankier\u00f3w zwanych societes<\/em> maj\u0105cych wy\u0142\u0105czne prawo do rekrutowania nowych cz\u0142onk\u00f3w. Charakter ich pracy powodowa\u0142, \u017ce niekt\u00f3rzy z nich stawali si\u0119 bardzo wp\u0142ywowymi i znacz\u0105cymi obywatelami. Mogli uchodzi\u0107 za szanowanych finansist\u00f3w, a jednocze\u015bnie by\u0107 pogardzani przez spo\u0142eczno\u015b\u0107. Nikt bowiem nie przepada za kim\u015b, komu jest winien pieni\u0105dze, w dodatku po\u017cyczone na bardzo du\u017cy procent. Owe po\u017cyczki mog\u0142y by\u0107 r\u00f3wnie\u017c skutecznym narz\u0119dziem uzale\u017cniaj\u0105cym nawet wysoko postawionych urz\u0119dnik\u00f3w od po\u017cyczkodawc\u00f3w.<\/p>\n

Neque minoris momenti quam vicerit dux consilium gladius<\/strong><\/em><\/p>\n

Po osi\u0105gni\u0119ciu w\u0142adzy przez Juliusza Cezara (49-44 p.n.e.) rzymskie struktury tajnych s\u0142u\u017cb nie uleg\u0142y zasadniczym przeobra\u017ceniom. Niemniej Cezar zdawa\u0142 si\u0119 by\u0107 wodzem, kt\u00f3ry doskonale zdawa\u0142 sobie spraw\u0119 z zysk\u00f3w p\u0142yn\u0105cych z g\u0142\u0119bokiego rozpoznania wrogich terytori\u00f3w. Nim przyby\u0142, zobaczy\u0142 i zwyci\u0119\u017cy\u0142, to szpiegowa\u0142. W swym dziele \u201eO wojnie galijskiej\u201d przysz\u0142y dyktator wspomina, \u017ce przed planowan\u0105 inwazj\u0105 na Brytani\u0119 pos\u0142a\u0142 na wysp\u0119 niejakiego Gajusza Woluzena, kt\u00f3rego uzna\u0142 za kogo\u015b kompetentnego dla pozyskania informacji o jej wielko\u015bci, o jej wybrze\u017cach, portach, zamieszkuj\u0105cych j\u0105 ludach, ich obyczajach i toczonych przez nich wojnach. Poleci\u0142 mu, aby po dokonaniu pe\u0142nego rozeznania jak najszybciej do niego powr\u00f3ci\u0142<\/em>. \u00d3w Woluzenus dope\u0142ni\u0142 swej misji tylko po\u0142owicznie, albowiem obawiaj\u0105c si\u0119 o w\u0142asne bezpiecze\u0144stwo nie zszed\u0142 z okr\u0119tu, zgromadzi\u0142 jedynie informacje dotycz\u0105ce linii brzegowej Brytanii, nast\u0119pnie pi\u0105tego dnia powr\u00f3ci\u0142 do Cezara i z\u0142o\u017cy\u0142 sprawozdanie z tego, co zaobserwowa\u0142<\/em>. Efektem niepe\u0142nego rozpoznania by\u0142o odparcie pr\u00f3by pierwszego desantu cezaria\u0144skich wojsk.<\/p>\n

Cezarowi nieobca by\u0142a r\u00f3wnie\u017c propaganda, dywersja polityczna i korzystanie z agentury wp\u0142ywu. Wspomina on, \u017ce gdy jego plany ataku na Brytani\u0119 zosta\u0142y poznane przez zamieszkuj\u0105ce j\u0105 plemiona, wiele spo\u015br\u00f3d nich przys\u0142a\u0142o poselstwa z obietnic\u0105 podporz\u0105dkowania si\u0119 Rzymowi. Cezar po wys\u0142uchaniu ich i udzieleniu im przyjaznych obietnic oraz zach\u0119ceniu do wytrwania przy tym postanowieniu, odes\u0142a\u0142 ich do ojczystego kraju w towarzystwie Kommiusza, kt\u00f3rego po pokonaniu Atrebat\u00f3w osobi\u015bcie tam osadzi\u0142 jako ich kr\u00f3la (\u2026), uwa\u017ca\u0142 go za oddanego sobie, a on cieszy\u0142 si\u0119 uznaniem w tych stronach. Nakaza\u0142 mu uda\u0107 si\u0119 do kt\u00f3rych tylko da si\u0119 plemion i przekona\u0107 je, by zaufa\u0142y opiece narodu rzymskiego<\/em>. Mimo nadarzaj\u0105cych si\u0119 szans Juliusz Cezar nie tworzy\u0142 agentur na dworach podporz\u0105dkowanych sobie plemion, przyczyni\u0142 si\u0119 natomiast do znacznego rozwoju systemu przesy\u0142u informacji pomi\u0119dzy prowincjami a Rzymem, a to poprzez utworzenie regularnej sieci posterunk\u00f3w obs\u0142ugiwanych przez konnych pos\u0142a\u0144c\u00f3w, do kt\u00f3rych oddelegowywano najlepszych je\u017ad\u017ac\u00f3w. Maj\u0105c pod swoim wodzostwem liczne legiony rozlokowane na du\u017cym obszarze w znacznej odleg\u0142o\u015bci od siebie, musia\u0142 sobie zdawa\u0107 spraw\u0119 z tego, jak wa\u017cne jest szybkie przekazywanie informacji pomi\u0119dzy sztabami dla zachowania ci\u0105g\u0142o\u015bci \u0142a\u0144cucha dowodzenia.<\/p>\n

Za panowania Juliusza Cezara powo\u0142ano do s\u0142u\u017cby exploratores<\/em> i speculatores<\/em>. Obie te \u201especjalizacje\u201d wpisa\u0142y si\u0119 na sta\u0142e w struktury wywiadowcze Rzymu, ewoluuj\u0105c a\u017c do kresu Imperium Romanum. Exploratores<\/em> byli konnymi je\u017ad\u017acami anga\u017cowanymi do rozpoznawania najbli\u017cszych okolic, do kt\u00f3rych zmierza\u0142y wojska. W przeciwie\u0144stwie do nich, speculatores<\/em> byli jednostkami spieszonymi, odpowiedzialnymi za infiltracj\u0119 oboz\u00f3w wroga i rekonesans. Ponadto ju\u017c po podboju Brytanii utworzono jednostki zwiadu morskiego.\u00a0<\/em>Wed\u0142ug Wegecjusza, rzymskiego historyka i autora „Zarysu wojskowo\u015bci”, ich okr\u0119ty o dwudziestu wios\u0142ach\u00a0 zwane\u00a0piacti<\/em> by\u0142y dla kamufla\u017cu malowane na morski kolor; podobnie czyniono z olinowaniem i mundurami ich za\u0142\u00f3g.<\/p>\n

Zupe\u0142n\u0105 innowacj\u0105 wprowadzon\u0105 przez Juliusza Cezara by\u0142o zaimplementowanie metod kontrwywiadowczych ju\u017c w czasie walk toczonych z Galami. W swej korespondencji wykorzystywa\u0142 on notorycznie monosylabiczny szyfr, kt\u00f3rego autorstwo przypisuje si\u0119 Polibiuszowi. Polega\u0142 on na zast\u0119powaniu poszczeg\u00f3lnych liter tekstu na przyk\u0142ad 3 liter\u0105 nast\u0119pn\u0105 w kolejno\u015bci („a” to „d”, „d” to „g” itd.). W po\u0142\u0105czeniu z rozbudowanym systemem wart i wzmo\u017conym naciskiem na poziom bezpiecze\u0144stwa wok\u00f3\u0142 legionowych oboz\u00f3w (castra<\/em>), taktyka ta pozwoli\u0142a Cezarowi na w miar\u0119 sprawne zapobieganie przenikaniu wra\u017cliwych informacji do wroga.<\/p>\n

Jak ju\u017c wspomniano wy\u017cej, przysz\u0142y Imperator by\u0142 r\u00f3wnie\u017c zr\u0119cznym propagandzist\u0105. Potrafi\u0142 swoje pora\u017cki przekuwa\u0107 w sukcesy stosuj\u0105c metody odpowiednie dla wojny psychologicznej, wp\u0142ywaj\u0105c r\u00f3wnie\u017c na morale swoich wojsk. Cezar wiedz\u0105c, \u017ce zwykle w\u015br\u00f3d nowych okoliczno\u015bci plotka poprzedza fakty, da\u0142 szczeg\u00f3lny wyraz swoim talentom na tym polu w trakcie wojny domowej toczonej z Pompejuszem. Wtedy to praktyk\u0105 sta\u0142o si\u0119 fabrykowanie fa\u0142szywych informacji o rzekomych zwyci\u0119stwach Cezara, co zaskarbia\u0142o mu przychylno\u015b\u0107 lokalnej ludno\u015bci do tego stopnia, \u017ce zacz\u0119\u0142a mu oddawa\u0107 nieocenione us\u0142ugi donosz\u0105c o ruchach i miejscach stacjonowania pompeja\u0144skiej armii.<\/p>\n

Wk\u0142ad Juliusz Cezara w rozw\u00f3j aparatu bezpiecze\u0144stwa nie zabezpieczy\u0142 jego samego. By\u0107 mo\u017ce umieraj\u0105c pomy\u015bla\u0142 o tym, jak bardzo potrafi si\u0119 zem\u015bci\u0107 niewykorzystana na czas informacja \u2013 tu\u017c przed tym, jak zadano mu pierwszy cios, otrzyma\u0142 on list\u0119 senator\u00f3w spiskuj\u0105cych przeciwko niemu. Obsypywany honorami i zaszczytami – jak pisze Swetoniusz – zbyt wielkimi jak na \u015bmiertelnika,\u00a0 straci\u0142 czujno\u015b\u0107 uwa\u017caj\u0105c, \u017ce jest otaczany jedynie uwielbieniem przez wdzi\u0119czny senat i lud Rzymu. Daj\u0105c wyraz swemu zadowoleniu, jakby zapomnia\u0142 o w\u0142asnej maksymie: strze\u017ccie si\u0119 ludzi, kt\u00f3rzy si\u0119 nie u\u015bmiechaj\u0105 \u2013 oni s\u0105 niebezpieczni!<\/em>\u00a0 W dniu id\u00f3w marcowych odes\u0142a\u0142 nawet sw\u0105 stra\u017c przyboczn\u0105, a wspomnianej listy nie przeczyta\u0142 – z wiadomym skutkiem.<\/p>\n

Quinctili Vare, legiones redde!<\/strong><\/em><\/p>\n

Powa\u017cniejsze zmiany systemowe w organizacji wywiadu i kontrwywiadu ukierunkowane na ich centralizacj\u0119 nast\u0105pi\u0142y ju\u017c we wczesnym okresie Cesarstwa Rzymskiego za panowania Oktawiana Augusta (27 – 14 rok n.e.). By\u0142y one w du\u017cej mierze efektem pobytu m\u0142odego cesarza w Aleksandrii po odniesionym zwyci\u0119stwie nad Markiem Antoniuszem, gdzie m\u00f3g\u0142 si\u0119 on zapozna\u0107 z organizacj\u0105 tajnych s\u0142u\u017cb na dworze Ptolemeuszy i zaowocowa\u0142y dalsz\u0105 modernizacj\u0105 sieci konnych posterunk\u00f3w. System ten, sw\u0105 organizacj\u0105 przypominaj\u0105cy nieco sztafet\u0119, obci\u0105\u017cony by\u0142 jednak zasadnicz\u0105 wad\u0105. Polega\u0142a ona na tym, \u017ce odbiorc\u0105 informacji nap\u0142ywaj\u0105cych z odleg\u0142ych prowincji by\u0142 jedynie Rzym, natomiast namiestnicy i dow\u00f3dcy wojskowi stacjonuj\u0105cy w prowincjach le\u017c\u0105cych na trasie go\u0144ca byli ich pozbawiani, a to na skutek po\u015bpiechu, z jakim \u00f3w goniec przesiada\u0142 si\u0119 na wypocz\u0119tego konia i rusza\u0142 dalej ze sw\u0105 misj\u0105. Z czasem system ten uleg\u0142 modyfikacji, kiedy to zrezygnowano z konnych pos\u0142a\u0144c\u00f3w na rzecz zaprz\u0119\u017conych w konie woz\u00f3w (cursus publicus<\/em>), tworz\u0105cych pierwsz\u0105 pa\u0144stwow\u0105 sie\u0107 \u0142\u0105czno\u015bci pomi\u0119dzy Rzymem a jego prowincjami.<\/p>\n

Starania Oktawiana Augusta d\u0105\u017c\u0105ce do efektywniejszego wykorzystywania danych wywiadowczych zaowocowa\u0142a r\u00f3wnie\u017c rozwojem kartografii, dzi\u0119ki czemu kolejne kampanie wojenne nie musia\u0142y by\u0107 planowane jedynie w oparciu o informacje uzyskane o tubylc\u00f3w, czy kupc\u00f3w.<\/p>\n

Cho\u0107 cesarz cieszy\u0142 si\u0119 powszechnym szacunkiem, to pami\u0119taj\u0105c o losie swojego poprzednika, musia\u0142 sobie\u00a0 zdawa\u0107 spraw\u0119 z niebezpiecze\u0144stw, jakie czyhaj\u0105 na osob\u0119 w\u0142adcy. Dla ich niwelowania zabiega\u0142 o utworzenie os\u0142ony nie tylko fizycznej, ale i prawnej, pozwalaj\u0105cej mu na eliminowanie swoich przeciwnik\u00f3w w drodze procesu s\u0105dowego. Os\u0142on\u0119 t\u0105 mieli zapewnia\u0107 delatores<\/em>. Byli to oskar\u017cyciele publiczni, lecz termin ten t\u0142umaczony jest wymiennie tak\u017ce jako \u201edonosiciele\u201d. Obywatele trudni\u0105cy si\u0119 tym zaj\u0119ciem pocz\u0105tkowo traktowali je jako sw\u00f3j obywatelski obowi\u0105zek, lecz w okresie Cesarstwa Rzymskiego byli ju\u017c op\u0142acani. \u201eProwizje\u201d jakie otrzymywali delatores<\/em> w przypadku skazania oskar\u017conego i konfiskacie jego mienia, przyczyni\u0142y si\u0119 do licznych nadu\u017cy\u0107 prowadz\u0105cych do etycznej degeneracji tej formacji i korupcji. Pom\u00f3wienia urz\u0119dnik\u00f3w wywodz\u0105cych si\u0119 z bogatych warstw rzymskiej spo\u0142eczno\u015bci i fa\u0142szywe oskar\u017cenia co maj\u0119tniejszych obywateli sta\u0142y si\u0119 norm\u0105 po uchwaleniu przez Oktawiana Augusta w 8 roku n.e. Lex Iulia Maiestatis<\/em>, ustawy kodyfikuj\u0105cej normy zwi\u0105zane z penalizacj\u0105 czyn\u00f3w przest\u0119pczych wymierzonych w osob\u0119 w\u0142adcy, w tym zdrad\u0119 stanu. Niejasna dla wszystkich ustawa by\u0142a przeinterpretowana przez delatores<\/em> potwierdzaj\u0105cych tym samym prawd\u0119 wypowiedzian\u0105 przez Cycerona, \u017ce gdzie prawo niepewne, tam nie ma prawa<\/em>. Przyk\u0142adem niech b\u0119dzie cho\u0107by oskar\u017canie o zniewag\u0119 majestatu cesarza poprzez przyniesienie do publicznej \u0142a\u017ani monety z jego wizerunkiem. Aktywno\u015b\u0107 delatores<\/em> na tym polu nie zawsze by\u0142a skuteczna i wi\u0105za\u0142a si\u0119 z du\u017cym ryzykiem, albowiem w przypadku oddalenia oskar\u017cenia lub przegrania procesu, to oni byli skazywani na kary, jakimi zagro\u017cone by\u0142y czyny o kt\u00f3re oskar\u017cali innych. W przypadku zbrodni zdrady stanu by\u0142a to kara \u015bmierci.<\/p>\n

Cesarz Oktawian by\u0142 spadkobierc\u0105 wielkiej spu\u015bcizny po Cezarze, na kt\u00f3r\u0105 sk\u0142ada\u0142y si\u0119 r\u00f3wnie\u017c powo\u0142ane przez niego jednostki speculatores<\/em> i exploratores<\/em>. Przeprowadzone przez niego reformy armii obj\u0119\u0142y tak\u017ce wywiad. Paraj\u0105ce si\u0119 nim jednostki przypisywano do legion\u00f3w ju\u017c nie na szczeblu lokalnym, lecz centralnym. Przy ka\u017cdym z nich funkcjonowa\u0142 dziesi\u0119cioosobowy pododdzia\u0142 speculatores<\/em>. Przeznaczano ich g\u0142\u00f3wnie do s\u0142u\u017cby na terenach przygranicznych Cesarstwa Rzymskiego, gdzie sprawdzali si\u0119 znakomicie jako organizatorzy siatek wywiadowczych. Czasem te\u017c stawali si\u0119 niebezpiecznym narz\u0119dziem w r\u0119ku cesarza w wewn\u0105trzpa\u0144stwowych sporach i s\u0142u\u017cyli mu jako prowokatorzy. Zadaniem exploratores<\/em> by\u0142o przede wszystkim rozpoznanie lokalizacji i liczebno\u015bci oddzia\u0142\u00f3w wroga. Rekrutowano ich spo\u015br\u00f3d najlepszych i najbardziej zaufanych kawalerzyst\u00f3w.<\/p>\n

Mimo rozbudowy aparatu wywiadowczego, to w\u0142a\u015bnie August najbole\u015bniej odczu\u0142 braki w tym zakresie. Jego najwi\u0119ksz\u0105 pora\u017ck\u0105 by\u0142a kl\u0119ska legion\u00f3w dowodzonych przez Publiusza Kwinktyliusza Warusa, rozgromionych w Lesie Teutoburskim w 9 roku n.e. przez plemiona germa\u0144skie dowodzonych przez Arminiusza. Zar\u00f3wno Warus jak i jego legioni\u015bci nie mieli do\u015bwiadczenia w walce w specyficznych i trudnym terenie Germanii. Jak podaje Kasjusz Dion, Warus zaniedba\u0142 rozpoznanie terenu, w zwi\u0105zku z czym jego wojska ju\u017c po przekroczeniu linii lasu utraci\u0142y szyk, zmuszone porusza\u0107 si\u0119 b\u0142otnistymi \u015bcie\u017ckami poprzecinanymi w\u0105wozami. Wpad\u0142szy w pu\u0142apk\u0119 zastawion\u0105 przez Arminiusza, Rzymianie pr\u00f3bowali si\u0119 z niej wydosta\u0107, lecz bezskutecznie. Bitwa sko\u0144czy\u0142a si\u0119 ca\u0142kowit\u0105 zag\u0142ad\u0105 trzech legion\u00f3w, a sam Warus pope\u0142ni\u0142 samob\u00f3jstwo. Oktawian na wie\u015b\u0107 o tym mia\u0142 zakrzykn\u0105\u0107: Kwinktyliuszu Warusie, oddaj mi moje legiony!<\/em> Trauma spowodowana tym zdarzeniem spowodowa\u0142a, \u017ce ju\u017c nigdy nie oznaczono \u017cadnego legionu numerem kt\u00f3rego z tych, kt\u00f3re zosta\u0142y zmasakrowane w Lesie Teutoburskim, tj. XVII, XVIII i XIX. W p\u00f3\u017aniejszym okresie kilkukrotnie podejmowano pr\u00f3by odzyskania utraconych ziem Germanii, lecz bezskutecznie.<\/p>\n

Civitas eius interfectis<\/em><\/strong><\/p>\n

Jakkolwiek nie ocenia\u0107 reform Oktawiana Augusta, to utorowa\u0142y one drog\u0119 do konsolidacji wywiadu na szczeblu centralnym pa\u0144stwa. Z pocz\u0105tkiem I w. n.e. drogi Imperium Romanum zacz\u0119li przemierza\u0107 frumentarii<\/em>. Powo\u0142ani zostali do s\u0142u\u017cby przez cesarza Domicjana (81-96 n.e.) jako jednostki kwatermistrzowskie, zajmuj\u0105ce si\u0119 zaopatrywaniem wojsk w zbo\u017ce. Ich oficjalne zaj\u0119cie by\u0142o przykrywk\u0105 dla szpiegowania, czemu sprzyja\u0142a ich sta\u0142a bytno\u015b\u0107 na targach, w tawernach, sk\u0142adach handlowych itd. Jako \u017ce zaopatrywanie legion\u00f3w w \u017cywno\u015b\u0107 wi\u0105za\u0142o si\u0119 z cz\u0119stymi podr\u00f3\u017cami, wkr\u00f3tce frumentarii<\/em> zast\u0105pili speculatores<\/em> w roli kurier\u00f3w przewo\u017c\u0105cych tajn\u0105 korespondencj\u0119. Realizowali te\u017c zadania policyjne, wsp\u00f3\u0142pracuj\u0105c na tym polu\u00a0 militia vigilum<\/em>, cywiln\u0105 s\u0142u\u017cb\u0105 odpowiedzialn\u0105 w samym Rzymie za zapobieganie po\u017carom, ale r\u00f3wnie\u017c za zapobieganie przest\u0119pstwom natury kryminalnej. O skuteczno\u015bci i potrzebie utrzymywania militia vigilum<\/em> \u015bwiadczy fakt, \u017ce tu\u017c po tym\u00a0 jak s\u0142u\u017cba ta wraz z cesarzem Konstantynem I przenios\u0142a si\u0119 do Bizancjum, w Rzymie zapanowa\u0142o bezprawie, z kt\u00f3rym jego obywatele musieli si\u0119 sami mierzy\u0107.<\/p>\n

N. B. Rankov w artykule pt.: \u201eFrumentarii, the Castra Peregrina and the provicial officia\u201d stawia tez\u0119, \u017ce to stopniowe zarzucenie funkcji kwatermistrz\u00f3w wojskowych na rzecz tajnych dzia\u0142a\u0144 frumentarii<\/em> wi\u0105\u017ce si\u0119 z zacz\u0105tkiem centralizowania aparatu wywiadowczego Rzymu. Cho\u0107 przydzielano ich\u00a0 do legion\u00f3w stacjonuj\u0105cych w prowincjach, to na sta\u0142e byli skoszarowani w Castra Peregrina<\/em> (\u201eob\u00f3z nieznajomych\u201d) wybudowanym przez Oktawiana Augusta na wzg\u00f3rzu Caelius. Stamt\u0105d byli rozsy\u0142ani po ca\u0142ym terytorium Imperium, staj\u0105c si\u0119 \u201eoczami i uszami\u201d cesarza i pozostaj\u0105c tylko pod jego jurysdykcj\u0105. Nie kolidowa\u0142o to jednak z mo\u017cno\u015bci\u0105 frumentarii<\/em> w pracach officium<\/em> gubernator\u00f3w. Trafiali oni do prowincjonalnych administracji w drodze awansu z szereg\u00f3w legionowych, przy kt\u00f3rych s\u0142u\u017cb\u0119 pe\u0142nili, lub te\u017c bezpo\u015brednio. W officium<\/em> Marcellusa Ulpiusza, gubernatora Brytanii za panowania cesarza Kommodusa, mia\u0142o znajdowa\u0107 si\u0119 sze\u015b\u0107dziesi\u0119ciu frumentarii\u00a0<\/em>i trzydziestu speculatores<\/em>. \u0141atwo jest sobie wyobrazi\u0107, jakie to dawa\u0142o mo\u017cliwo\u015bci dla pozyskiwania informacji i nadzoru nad poczynaniami urz\u0119dnik\u00f3w zarz\u0105dzaj\u0105cych prowincjami w imieniu Rzymu. Niekiedy frumentarii<\/em> byli rekrutowani spo\u015br\u00f3d lokalnej ludno\u015bci; takie rozwi\u0105zanie by\u0142o konieczno\u015bci\u0105 uwzgl\u0119dniaj\u0105c\u0105 niekorzystne proporcje pomi\u0119dzy liczebno\u015bci\u0105 frumentarii<\/em> w Castra Peregrina<\/em>, a d\u0105\u017ceniami cesarza do obj\u0119cia ca\u0142ej urz\u0119dniczej machiny tajn\u0105 kontrol\u0105.<\/p>\n

Zakulisowa dzia\u0142alno\u015b\u0107 frumentarii<\/em> da\u0142a asumpt do wykorzystywania ich przez kolejnych imperator\u00f3w do zwalczania politycznych przeciwnik\u00f3w, prowokacji, a nawet skrytob\u00f3jstw. Hadrian zleca\u0142 im pods\u0142uchiwanie senator\u00f3w, za\u015b Neron mia\u0142 nakaza\u0107 im infiltracj\u0119 chrze\u015bcijan, by nast\u0119pnie obarczy\u0107 ich win\u0105 za po\u017car Rzymu w 64 roku n.e. dzi\u0119ki zeznaniom uzyskanym na skutek tortur dokonywanych r\u00f3wnie\u017c przez frumentarii<\/em>. Wed\u0142ug Euzebiusza z Cezarei, autora \u201eHistorii ko\u015bcielnej\u201d, byli oni pos\u0142ani, by aresztowa\u0107 Dionizego Wielkiego, biskupa Aleksandrii. Co znamienne, aresztowanie to mia\u0142o si\u0119 odby\u0107 z rozkazu nie cesarza Decjusza, ale na polecenie prefekta Egiptu. Dionizemu uda\u0142o si\u0119 zbiec, albowiem \u015bcigaj\u0105cym go nie przysz\u0142o do g\u0142owy, \u017ce mo\u017ce si\u0119 on ukrywa\u0107 we w\u0142asnym domu.<\/p>\n

To wszystko nie pozostawa\u0142o bez wp\u0142ywu na ich morale, kt\u00f3re ulega\u0142o stopniowemu upadkowi. Do s\u0142u\u017cby przyjmowano oportunist\u00f3w nie maj\u0105cych \u017cadnych zasad etycznych i moralnych, dokonuj\u0105cych na polecenie swych mocodawc\u00f3w zab\u00f3jstw politycznych i zape\u0142niaj\u0105cych miasto trupami. Z r\u00f3wnie wielkim okrucie\u0144stwem pocz\u0119li traktowa\u0107 ludno\u015b\u0107 cywiln\u0105, szczeg\u00f3lnie zamieszkuj\u0105c\u0105 te prowincje, kt\u00f3re by\u0142y bardziej oddalone od Rzymu. W oczach tej ludno\u015bci frumentarii<\/em> nie r\u00f3\u017cnili si\u0119 specjalnie od zwyk\u0142ych \u0142upie\u017cc\u00f3w napadaj\u0105cych na domy i grabi\u0105cych je pod gro\u017ab\u0105 wskazania ich mieszka\u0144c\u00f3w jako wrog\u00f3w systemu. Jednocze\u015bnie nie kryli oni ch\u0119ci do przyjmowania \u0142ap\u00f3wek w zamian za odst\u0105pienie od aresztowa\u0144 za prawdziwe lub rzekome przewiny, lub \u201ekorekt\u0119\u201d raport\u00f3w przedk\u0142adanych na cesarskim dworze.<\/p>\n

Nies\u0142awa jak\u0105 frumentarii<\/em> zacz\u0119li si\u0119 cieszy\u0107 w spo\u0142ecze\u0144stwie,\u00a0 przyczyni\u0142a si\u0119 do likwidacji ich korpusu na polecenie cesarza Dioklecjana (284-305 n.e.) i zast\u0105pienia ich przez agentes in rebus<\/em>. By\u0142o to posuni\u0119cie na wskro\u015b wizerunkowe, gdy\u017c nienawi\u015b\u0107, jak\u0105 \u017cywiono do cesarskich tajnych s\u0142u\u017cb przek\u0142ada\u0142o si\u0119 bezpo\u015brednio na osob\u0119 cesarza. S\u0142u\u017cba ta, cho\u0107 by\u0142a utworzona na wz\u00f3r wojskowy, by\u0142a w odr\u00f3\u017cnieniu od swej poprzedniczki s\u0142u\u017cb\u0105 cywiln\u0105. By\u0142a odpowiedzialna za kontrol\u0119 dr\u00f3g i znajduj\u0105cych si\u0119 przy nich stacji. Jej cz\u0142onkowie byli r\u00f3wnie\u017c kurierami obs\u0142uguj\u0105cymi administracj\u0119, nadzorowali roboty publiczne i pobierali podatki. Zorganizowana by\u0142a w tzw. scholae<\/em>, do kt\u00f3rych nale\u017celi agentes in rebus<\/em> skoszarowani w cesarskim pa\u0142acu. Nosili oni wyr\u00f3\u017cniaj\u0105ce ich stroje przypominaj\u0105ce umundurowanie legionist\u00f3w, mogli awansowa\u0107 w trakcie swej s\u0142u\u017cby w pi\u0119ciostopniowej hierarchii (equites, circitores, biarchi, centenarii i ducenarii<\/em>), a okres pe\u0142nienia tej s\u0142u\u017cby by\u0142 podobny do okresu s\u0142u\u017cby wojskowej. Ponadto mogli oni awansowa\u0107 do innych struktur administracyjnych obejmuj\u0105c w nich wysokie stanowiska na szczeblu centralnym i lokalnym, co powa\u017cnie rzutowa\u0142o na funkcjonowanie biurokracji, a zw\u0142aszcza jej niezale\u017cno\u015b\u0107. Awans wi\u0105za\u0142 si\u0119 \u015bci\u015ble z okresem wys\u0142ugi i nadawany by\u0142 cesarskim edyktem. Od tej zasady istnia\u0142 pewien wyj\u0105tek, poniewa\u017c cesarz m\u00f3g\u0142 raz do roku awansowa\u0107 dw\u00f3ch cz\u0142onk\u00f3w agentes in rebus<\/em> za szczeg\u00f3lne zas\u0142ugi.<\/p>\n

Nadz\u00f3r i dow\u00f3dztwo nad agentes in rebus<\/em> sprawowa\u0142 magister officiorum<\/em>. By\u0142 to jeden z najwy\u017cszych urz\u0119d\u00f3w dworskich sprawowany przez najbli\u017cszych wsp\u00f3\u0142pracownik\u00f3w cesarza. Koordynowa\u0142 on w ramach konsystorzu wsp\u00f3\u0142dzia\u0142anie agentes in rebus<\/em> z innymi jednostkami wywiadowczymi i kontrwywiadowczymi i tym samym de facto stawa\u0142 si\u0119 on szefem cesarskich tajnych s\u0142u\u017cb.<\/p>\n

Rozw\u00f3j biurokracji wi\u0105za\u0142 si\u0119 konieczno\u015bci\u0105 jej wi\u0119kszego nadzoru. Administracja centralna lokowa\u0142a agantes in rebus<\/em> na swoich ni\u017cszych szczeblach, co mia\u0142o si\u0119 okaza\u0107 pr\u00f3b\u0105 dla ich lojalno\u015bci wobec cesarza. Urz\u0119dnicy, kt\u00f3rzy mieli by\u0107 poddani sprawdzeniu przez tajne s\u0142u\u017cby, unikali tego w zamian za obietnice pomocy w karierze sk\u0142adane swoim „st\u00f3\u017com”. Miast dzia\u0142a\u0107 w dobrze poj\u0119tym interesie Cesarstwa, agentes in rebus<\/em> posuwali si\u0119 do rzucania oskar\u017ce\u0144 na politycznych przeciwnik\u00f3w swoich bezpo\u015brednich prze\u0142o\u017conych. Wszystko to nie pozostawa\u0142o bez wp\u0142ywu na bezpiecze\u0144stwo pa\u0144stwa i sp\u00f3jno\u015b\u0107 prowincji ze stolic\u0105.<\/p>\n

Liczebno\u015b\u0107 agentes in rebus<\/em> okre\u015bla\u0142 cesarz. Przed podzia\u0142em Imperium Romanum zwykle by\u0142o ich kilkuset, ale za panowania cesarza Juliana (361-363 n.e.) liczb\u0119 t\u0105 ograniczono do siedemnastu. Wi\u0105za\u0142o si\u0119 to z licznymi skargami docieraj\u0105cymi do cesarskich uszu z prowincji, dotycz\u0105cymi rzecz jasna korupcji, kt\u00f3ra w\u015br\u00f3d agentes in rebus<\/em> rozpowszechni\u0142a si\u0119 jeszcze szybciej ni\u017c w\u015br\u00f3d flumentarii<\/em>. Cesarskie s\u0142u\u017cby wy\u0142\u0105czone by\u0142y spod jurysdykcji namiestnik\u00f3w, a odleg\u0142o\u015b\u0107 Rzymu sprzyja\u0142a samowoli i nadu\u017cyciom. Nie bez wp\u0142ywu na ich moraln\u0105 formacj\u0119 pozostawa\u0142y wykonywane przez nich aresztowania wrog\u00f3w systemu, aresztowania i egzekucje.<\/p>\n

Czego nas ucz\u0105 staro\u017cytni Rzymianie?<\/strong><\/p>\n

Dzieje Rzymu fascynuj\u0105 do dzi\u015b. Z ma\u0142ej osady w drodze ekspansji terytorialnej jego obywatele zbudowali pa\u0144stwo narodowe, pod kt\u00f3rego panowaniem znalaz\u0142a si\u0119 ogromna cz\u0119\u015b\u0107 \u00f3wczesnego \u015bwiata. Sprawuj\u0105c prymat w rejonie basenu Morza \u015ar\u00f3dziemnego i Morza Czarnego, Rzym musia\u0142 zmierzy\u0107 si\u0119 ze zgo\u0142a imperialnymi problemami, mi\u0119dzy innymi ze sta\u0142ymi zakusami swoich oponent\u00f3w do pozbawienia go jego wp\u0142yw\u00f3w, ziem, bogactw, zasob\u00f3w ludzkich. Nie b\u0119dzie przesad\u0105 stwierdzenie, \u017ce wojna sta\u0142a si\u0119 \u017cywio\u0142em staro\u017cytnych Rzymian, z wyj\u0105tkiem kr\u00f3tkich okres\u00f3w pokoju w ich historii. Jak wszystkie imperia, i to pragn\u0119\u0142o narzuci\u0107 innym ludom swoj\u0105 kultur\u0119, obyczaje i instytucje. Swoistym fenomenem jest to, \u017ce nie robi\u0142o tego wy\u0142\u0105cznie za pomoc\u0105 miecza, ale wykszta\u0142ci\u0142o wzorce, kt\u00f3re eksportowane w coraz to dalsze strony, czyni\u0142y Rzym w oczach ich mieszka\u0144c\u00f3w niezwykle atrakcyjnym partnerem ekonomicznym i pewnym sojusznikiem; wielu z nich podejmowa\u0142o trud, by samym sta\u0107 si\u0119 cives Romani<\/em>, ulegaj\u0105c rzymskiej „soft power”.<\/p>\n

Wzorce te wykorzystywane s\u0105 do dzi\u015b przez pa\u0144stwa b\u0119d\u0105ce kontynuatorami imperialnej polityki Rzymu, czy te\u017c aspiruj\u0105cymi do takiej roli. Niekt\u00f3re z tych pa\u0144stw, b\u0119d\u0105c gwarantem stabilizacji i pokoju, wymiany gospodarczej i kulturowej, a jednocze\u015bnie prowadz\u0105c wzmo\u017con\u0105 dzia\u0142alno\u015b\u0107 militarn\u0105 poza w\u0142asnymi granicami, zdaj\u0105 si\u0119 by\u0107 takimi kontynuatorami w linii prostej, cho\u0107 same do tego niech\u0119tnie si\u0119 przyznaj\u0105. Skoro tak, to musz\u0105 si\u0119 mierzy\u0107 z podobnymi problemami jak ich prekursor. Czy kopiuj\u0105 osi\u0105gni\u0119cia i instytucje wywiadowcze i kontrwywiadowcze wypracowane przez Rzymian? Czytelniku, je\u015bli dobrn\u0105\u0142e\u015b do tego miejsca, by\u0107 mo\u017ce powt\u00f3rzy\u0142e\u015b sobie star\u0105 \u0142aci\u0144sk\u0105 sentencj\u0119: Nihil novi sub sole. Zaiste, nic nowego pod s\u0142o\u0144cem… Oczywi\u015bcie m\u00f3wi\u0105c o s\u0142u\u017cbach specjalnych staro\u017cytnych Rzymian nie mo\u017cna si\u0119 pos\u0142ugiwa\u0107 dzisiejsz\u0105 miar\u0105. Niemniej, cho\u0107 zmieni\u0142y si\u0119 narz\u0119dzia, to samo rzemios\u0142o ju\u017c nie tak bardzo.<\/p>\n

Warto w tym miejscu zauwa\u017cy\u0107, \u017ce dzia\u0142alno\u015b\u0107 tajnych s\u0142u\u017cb Republiki i Cesarstwa Rzymskiego ukierunkowana by\u0142a w du\u017cej mierze do wewn\u0105trz i uleg\u0142a scentralizowaniu dopiero tu\u017c przed podzia\u0142em Imperium w 395 roku n.e. By\u0107 mo\u017ce kolejni w\u0142adcy dostrzegali \u017ar\u00f3d\u0142o niebezpiecze\u0144stw raczej w swym najbli\u017cszym otoczeniu, a nie poza granicami? By\u0107 mo\u017ce byli bardziej zainteresowani zwalczaniem opozycyjnych frakcji politycznych w samym Rzymie i zachowaniem w\u0142adzy a\u017c do naturalnej \u015bmierci? By\u0107 mo\u017ce… Czy udawa\u0142o im si\u0119 dope\u0142ni\u0107 wszelkich stara\u0144, by tak si\u0119 sta\u0142o? Starczy powiedzie\u0107, \u017ce 75% cesarzy zosta\u0142o zamordowanych, niekt\u00f3rzy przy udziale maj\u0105cych ich ochrania\u0107 s\u0142u\u017cb, lub co najmniej przy ich bierno\u015bci. Czy uda\u0142o im si\u0119 zapewni\u0107 bezpiecze\u0144stwo pa\u0144stwu, kt\u00f3remu zagra\u017cali barbarzy\u0144cy? Gdy w V wieku n.e. kolejne fale naje\u017ad\u017ac\u00f3w zacz\u0119\u0142y zalewa\u0107 Imperium, okrzyk Hannibal ante portas!<\/em> m\u00f3g\u0142 w uszach jego w\u0142adc\u00f3w brzmie\u0107 nie jak ostrze\u017cenie, ale jak podzwonne. Jak zauwa\u017ca p\u0142k prof. Mary Rose Sheldon w swym artykule pt.: \u201eToga and dagger. Espionage in anciet Rome\u201d, jak na ironi\u0119 Rzymianie, budowniczy Imperium, nigdy nie stali si\u0119 tak dobrzy w szpiegowaniu swoich wrog\u00f3w, jak samych siebie.<\/em><\/p>\n

A\u017c do upadku Rzymu jego s\u0142u\u017cby wywiadowcze i kontrwywiadowcze odnosi\u0142y sukcesy, jak i pora\u017cki. By s\u0142u\u017cby te dzia\u0142a\u0142y skutecznie, musz\u0105 mie\u0107 wytyczony cel, zebra\u0107 o nim informacje, dokona\u0107 ich analizy i jej wyniki przekaza\u0107 tym, kt\u00f3rzy zrobi\u0105 z nich w\u0142a\u015bciwy u\u017cytek. Tu pojawia si\u0119 czynnik czasu. Nawet je\u015bli informacja jest niezwykle istotna, to jej przekazania w nieodpowiedniej chwili natychmiast deprecjonuje jej znaczenie. Podobnie rzecz si\u0119 ma ze zw\u0142ok\u0105 w skorzystaniu z tej informacji. Rzecz\u0105 wywiadu i kontrwywiadu\u00a0 jest dostarczanie danych wspomagaj\u0105cych rz\u0105dz\u0105cych w podejmowaniu takich czy innych decyzji. Je\u015bli tak si\u0119 nie dzieje, je\u015bli owi rz\u0105dz\u0105cy nie korzystaj\u0105 z tych danych, to nie w wyniku wadliwego funkcjonowania s\u0142u\u017cb, ale na skutek w\u0142asnej niekompetencji. Tragiczny los Juliusza Cezara jest przestrog\u0105, za\u015b b\u0119d\u0105ce tytu\u0142em niniejszego artyku\u0142u pytanie Juwenalisa znacz\u0105ce tyle co Kto strze\u017ce stra\u017cnik\u00f3w?<\/em> pozostaje aktualne do dzi\u015b.<\/p>\n

Czy w\u00a0 Polsce korzysta si\u0119 z do\u015bwiadcze\u0144 staro\u017cytnych Rzymian? Pono\u0107 szefowie wsp\u00f3\u0142czesnych s\u0142u\u017cb specjalnych zalecaj\u0105 swoim podw\u0142adnym, by zapoznawali si\u0119 z dzie\u0142ami antycznych historyk\u00f3w i wielkich wodz\u00f3w. Jako \u017ce genera\u0142 Maciej Hunia, obecny szef Agencji Wywiadu i by\u0142y szef S\u0142u\u017cby Wywiadu Wojskowego, jest absolwentem Wydzia\u0142u Filozoficzno-Historycznego Uniwersytetu Jagiello\u0144skiego, to kto wie? Skoro ju\u017c mamy si\u0119 uczy\u0107 na b\u0142\u0119dach, to uczmy si\u0119 na b\u0142\u0119dach innych.<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

Quis custodiet ipsos custodes? czyli s\u0142\u00f3w kilka o s\u0142u\u017cbach specjalnych staro\u017cytnych Rzymian Mars et Honos Jeszcze w V wieku p.n.e. nic nie zapowiada\u0142o przysz\u0142ej wielko\u015bci Rzymu. Dopiero oko\u0142o 300 roku p.n.e. w Republice zako\u0144czy\u0142y si\u0119 wewn\u0119trzne walki o wp\u0142ywy i dost\u0119p do urz\u0119d\u00f3w prowadzone pomi\u0119dzy patrycjuszami a plebejuszami. Wraz z ustabilizowaniem si\u0119 sytuacji wewn\u0119trznej rozpocz\u0105\u0142 …<\/p>\n","protected":false},"author":9,"featured_media":754,"comment_status":"closed","ping_status":"open","sticky":false,"template":"single-default-ns.php","format":"standard","meta":[],"categories":[7,9,10],"tags":[120,154,261,273,355],"yoast_head":"\nQuis custodiet ipsos custodes?<\/title>\n<meta name=\"description\" content=\"Quis custodiet ipsos custodes? czyli s\u0142\u00f3w kilka o s\u0142u\u017cbach specjalnych staro\u017cytnych Rzymian\" \/>\n<meta name=\"robots\" content=\"index, follow, max-snippet:-1, max-image-preview:large, max-video-preview:-1\" \/>\n<link rel=\"canonical\" href=\"https:\/\/mil.link\/pl\/quis-custodiet-ipsos-custodes\/\" \/>\n<meta property=\"og:locale\" content=\"pl_PL\" \/>\n<meta property=\"og:type\" content=\"article\" \/>\n<meta property=\"og:title\" content=\"Quis custodiet ipsos custodes?\" \/>\n<meta property=\"og:description\" content=\"Quis custodiet ipsos custodes? czyli s\u0142\u00f3w kilka o s\u0142u\u017cbach specjalnych staro\u017cytnych Rzymian\" \/>\n<meta property=\"og:url\" content=\"https:\/\/mil.link\/pl\/quis-custodiet-ipsos-custodes\/\" \/>\n<meta property=\"og:site_name\" content=\"MIL.link - edycja polska\" \/>\n<meta property=\"article:publisher\" content=\"https:\/\/www.facebook.com\/mildotlink\/\" \/>\n<meta property=\"article:published_time\" content=\"2015-02-16T20:46:47+00:00\" \/>\n<meta property=\"article:modified_time\" content=\"2018-04-10T11:02:02+00:00\" \/>\n<meta property=\"og:image\" content=\"https:\/\/mil.link\/pl\/wp-content\/uploads\/2015\/02\/rome-227326_1280.jpg\" \/>\n\t<meta property=\"og:image:width\" content=\"1280\" \/>\n\t<meta property=\"og:image:height\" content=\"960\" \/>\n\t<meta property=\"og:image:type\" content=\"image\/jpeg\" \/>\n<meta name=\"author\" content=\"Przemys\u0142aw Brzezi\u0144ski\" \/>\n<meta name=\"twitter:card\" content=\"summary_large_image\" \/>\n<meta name=\"twitter:creator\" content=\"@mildotlink\" \/>\n<meta name=\"twitter:site\" content=\"@mildotlink\" \/>\n<meta name=\"twitter:label1\" content=\"Napisane przez\" \/>\n\t<meta name=\"twitter:data1\" content=\"Przemys\u0142aw Brzezi\u0144ski\" \/>\n\t<meta name=\"twitter:label2\" content=\"Szacowany czas czytania\" \/>\n\t<meta name=\"twitter:data2\" content=\"32 minuty\" \/>\n<script type=\"application\/ld+json\" class=\"yoast-schema-graph\">{\"@context\":\"https:\/\/schema.org\",\"@graph\":[{\"@type\":\"Article\",\"@id\":\"https:\/\/mil.link\/pl\/quis-custodiet-ipsos-custodes\/#article\",\"isPartOf\":{\"@id\":\"https:\/\/mil.link\/pl\/quis-custodiet-ipsos-custodes\/\"},\"author\":{\"name\":\"Przemys\u0142aw Brzezi\u0144ski\",\"@id\":\"https:\/\/mil.link\/pl\/#\/schema\/person\/8520c309ecb174b65026a7189cfc6f93\"},\"headline\":\"Quis custodiet ipsos custodes?\",\"datePublished\":\"2015-02-16T20:46:47+00:00\",\"dateModified\":\"2018-04-10T11:02:02+00:00\",\"mainEntityOfPage\":{\"@id\":\"https:\/\/mil.link\/pl\/quis-custodiet-ipsos-custodes\/\"},\"wordCount\":6349,\"publisher\":{\"@id\":\"https:\/\/mil.link\/pl\/#organization\"},\"keywords\":[\"historia\",\"kontrwywiad\",\"Rzym\",\"s\u0142u\u017cby\",\"wywiad\"],\"articleSection\":[\"Historia\",\"S\u0142u\u017cby\",\"Szpiegostwo\"],\"inLanguage\":\"pl-PL\"},{\"@type\":\"WebPage\",\"@id\":\"https:\/\/mil.link\/pl\/quis-custodiet-ipsos-custodes\/\",\"url\":\"https:\/\/mil.link\/pl\/quis-custodiet-ipsos-custodes\/\",\"name\":\"Quis custodiet ipsos custodes?\",\"isPartOf\":{\"@id\":\"https:\/\/mil.link\/pl\/#website\"},\"datePublished\":\"2015-02-16T20:46:47+00:00\",\"dateModified\":\"2018-04-10T11:02:02+00:00\",\"description\":\"Quis custodiet ipsos custodes? czyli s\u0142\u00f3w kilka o s\u0142u\u017cbach specjalnych staro\u017cytnych Rzymian\",\"breadcrumb\":{\"@id\":\"https:\/\/mil.link\/pl\/quis-custodiet-ipsos-custodes\/#breadcrumb\"},\"inLanguage\":\"pl-PL\",\"potentialAction\":[{\"@type\":\"ReadAction\",\"target\":[\"https:\/\/mil.link\/pl\/quis-custodiet-ipsos-custodes\/\"]}]},{\"@type\":\"BreadcrumbList\",\"@id\":\"https:\/\/mil.link\/pl\/quis-custodiet-ipsos-custodes\/#breadcrumb\",\"itemListElement\":[{\"@type\":\"ListItem\",\"position\":1,\"name\":\"Strona g\u0142\u00f3wna\",\"item\":\"https:\/\/mil.link\/pl\/\"},{\"@type\":\"ListItem\",\"position\":2,\"name\":\"Quis custodiet ipsos custodes?\"}]},{\"@type\":\"WebSite\",\"@id\":\"https:\/\/mil.link\/pl\/#website\",\"url\":\"https:\/\/mil.link\/pl\/\",\"name\":\"MIL.link - edycja polska\",\"description\":\"\",\"publisher\":{\"@id\":\"https:\/\/mil.link\/pl\/#organization\"},\"potentialAction\":[{\"@type\":\"SearchAction\",\"target\":{\"@type\":\"EntryPoint\",\"urlTemplate\":\"https:\/\/mil.link\/pl\/?s={search_term_string}\"},\"query-input\":\"required name=search_term_string\"}],\"inLanguage\":\"pl-PL\"},{\"@type\":\"Organization\",\"@id\":\"https:\/\/mil.link\/pl\/#organization\",\"name\":\"mil.link\",\"url\":\"https:\/\/mil.link\/pl\/\",\"sameAs\":[\"https:\/\/www.facebook.com\/mildotlink\/\",\"https:\/\/twitter.com\/mildotlink\"],\"logo\":{\"@type\":\"ImageObject\",\"inLanguage\":\"pl-PL\",\"@id\":\"https:\/\/mil.link\/pl\/#\/schema\/logo\/image\/\",\"url\":\"https:\/\/mil.link\/pl\/wp-content\/uploads\/2018\/04\/millink.png\",\"contentUrl\":\"https:\/\/mil.link\/pl\/wp-content\/uploads\/2018\/04\/millink.png\",\"width\":317,\"height\":93,\"caption\":\"mil.link\"},\"image\":{\"@id\":\"https:\/\/mil.link\/pl\/#\/schema\/logo\/image\/\"}},{\"@type\":\"Person\",\"@id\":\"https:\/\/mil.link\/pl\/#\/schema\/person\/8520c309ecb174b65026a7189cfc6f93\",\"name\":\"Przemys\u0142aw Brzezi\u0144ski\",\"url\":\"https:\/\/mil.link\/pl\/author\/przemekbrzezinski\/\"}]}<\/script>\n<!-- \/ Yoast SEO plugin. -->","yoast_head_json":{"title":"Quis custodiet ipsos custodes?","description":"Quis custodiet ipsos custodes? czyli s\u0142\u00f3w kilka o s\u0142u\u017cbach specjalnych staro\u017cytnych Rzymian","robots":{"index":"index","follow":"follow","max-snippet":"max-snippet:-1","max-image-preview":"max-image-preview:large","max-video-preview":"max-video-preview:-1"},"canonical":"https:\/\/mil.link\/pl\/quis-custodiet-ipsos-custodes\/","og_locale":"pl_PL","og_type":"article","og_title":"Quis custodiet ipsos custodes?","og_description":"Quis custodiet ipsos custodes? czyli s\u0142\u00f3w kilka o s\u0142u\u017cbach specjalnych staro\u017cytnych Rzymian","og_url":"https:\/\/mil.link\/pl\/quis-custodiet-ipsos-custodes\/","og_site_name":"MIL.link - edycja polska","article_publisher":"https:\/\/www.facebook.com\/mildotlink\/","article_published_time":"2015-02-16T20:46:47+00:00","article_modified_time":"2018-04-10T11:02:02+00:00","og_image":[{"width":1280,"height":960,"url":"https:\/\/mil.link\/pl\/wp-content\/uploads\/2015\/02\/rome-227326_1280.jpg","type":"image\/jpeg"}],"author":"Przemys\u0142aw Brzezi\u0144ski","twitter_card":"summary_large_image","twitter_creator":"@mildotlink","twitter_site":"@mildotlink","twitter_misc":{"Napisane przez":"Przemys\u0142aw Brzezi\u0144ski","Szacowany czas czytania":"32 minuty"},"schema":{"@context":"https:\/\/schema.org","@graph":[{"@type":"Article","@id":"https:\/\/mil.link\/pl\/quis-custodiet-ipsos-custodes\/#article","isPartOf":{"@id":"https:\/\/mil.link\/pl\/quis-custodiet-ipsos-custodes\/"},"author":{"name":"Przemys\u0142aw Brzezi\u0144ski","@id":"https:\/\/mil.link\/pl\/#\/schema\/person\/8520c309ecb174b65026a7189cfc6f93"},"headline":"Quis custodiet ipsos custodes?","datePublished":"2015-02-16T20:46:47+00:00","dateModified":"2018-04-10T11:02:02+00:00","mainEntityOfPage":{"@id":"https:\/\/mil.link\/pl\/quis-custodiet-ipsos-custodes\/"},"wordCount":6349,"publisher":{"@id":"https:\/\/mil.link\/pl\/#organization"},"keywords":["historia","kontrwywiad","Rzym","s\u0142u\u017cby","wywiad"],"articleSection":["Historia","S\u0142u\u017cby","Szpiegostwo"],"inLanguage":"pl-PL"},{"@type":"WebPage","@id":"https:\/\/mil.link\/pl\/quis-custodiet-ipsos-custodes\/","url":"https:\/\/mil.link\/pl\/quis-custodiet-ipsos-custodes\/","name":"Quis custodiet ipsos custodes?","isPartOf":{"@id":"https:\/\/mil.link\/pl\/#website"},"datePublished":"2015-02-16T20:46:47+00:00","dateModified":"2018-04-10T11:02:02+00:00","description":"Quis custodiet ipsos custodes? czyli s\u0142\u00f3w kilka o s\u0142u\u017cbach specjalnych staro\u017cytnych Rzymian","breadcrumb":{"@id":"https:\/\/mil.link\/pl\/quis-custodiet-ipsos-custodes\/#breadcrumb"},"inLanguage":"pl-PL","potentialAction":[{"@type":"ReadAction","target":["https:\/\/mil.link\/pl\/quis-custodiet-ipsos-custodes\/"]}]},{"@type":"BreadcrumbList","@id":"https:\/\/mil.link\/pl\/quis-custodiet-ipsos-custodes\/#breadcrumb","itemListElement":[{"@type":"ListItem","position":1,"name":"Strona g\u0142\u00f3wna","item":"https:\/\/mil.link\/pl\/"},{"@type":"ListItem","position":2,"name":"Quis custodiet ipsos custodes?"}]},{"@type":"WebSite","@id":"https:\/\/mil.link\/pl\/#website","url":"https:\/\/mil.link\/pl\/","name":"MIL.link - edycja polska","description":"","publisher":{"@id":"https:\/\/mil.link\/pl\/#organization"},"potentialAction":[{"@type":"SearchAction","target":{"@type":"EntryPoint","urlTemplate":"https:\/\/mil.link\/pl\/?s={search_term_string}"},"query-input":"required name=search_term_string"}],"inLanguage":"pl-PL"},{"@type":"Organization","@id":"https:\/\/mil.link\/pl\/#organization","name":"mil.link","url":"https:\/\/mil.link\/pl\/","sameAs":["https:\/\/www.facebook.com\/mildotlink\/","https:\/\/twitter.com\/mildotlink"],"logo":{"@type":"ImageObject","inLanguage":"pl-PL","@id":"https:\/\/mil.link\/pl\/#\/schema\/logo\/image\/","url":"https:\/\/mil.link\/pl\/wp-content\/uploads\/2018\/04\/millink.png","contentUrl":"https:\/\/mil.link\/pl\/wp-content\/uploads\/2018\/04\/millink.png","width":317,"height":93,"caption":"mil.link"},"image":{"@id":"https:\/\/mil.link\/pl\/#\/schema\/logo\/image\/"}},{"@type":"Person","@id":"https:\/\/mil.link\/pl\/#\/schema\/person\/8520c309ecb174b65026a7189cfc6f93","name":"Przemys\u0142aw Brzezi\u0144ski","url":"https:\/\/mil.link\/pl\/author\/przemekbrzezinski\/"}]}},"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/mil.link\/pl\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/3206"}],"collection":[{"href":"https:\/\/mil.link\/pl\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/mil.link\/pl\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/mil.link\/pl\/wp-json\/wp\/v2\/users\/9"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/mil.link\/pl\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=3206"}],"version-history":[{"count":1,"href":"https:\/\/mil.link\/pl\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/3206\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":3760,"href":"https:\/\/mil.link\/pl\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/3206\/revisions\/3760"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/mil.link\/pl\/wp-json\/wp\/v2\/media\/754"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/mil.link\/pl\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=3206"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/mil.link\/pl\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=3206"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/mil.link\/pl\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=3206"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}