Gdyby\u015bcie poszli na zaj\u0119cia z przedmiotu stosunki mi\u0119dzynarodowe i nigdy nie us\u0142yszeli od swojego wyk\u0142adowcy poj\u0119cia r\u00f3wnowagi si\u0142 (balance of power) powinni\u015bcie uda\u0107 si\u0119 do dziekanatu i \u017c\u0105da\u0107 zwrotu pieni\u0119dzy. T\u0119 ide\u0119 mo\u017cna odnale\u017a\u0107 w takich dzie\u0142ach jak \u201eWojna peloponeska\u201d \u2013 Tukidydes; \u201eKsi\u0105\u017c\u0119\u201d \u2013 Niccolo Machiavelli; \u201eLewiatan\u201d \u2013 Tomasz Hobbes; \u201eO wojnie\u201d \u2013 Carl von Clausewitz; lub nawet u staro\u017cytnego pisarza z Indii Kautyli \u201eArthashastra\u201d (t\u0142um. nauki polityczne). R\u00f3wnowaga si\u0142 to jest tak\u017ce centralny problem wsp\u00f3\u0142czesnych realist\u00f3w takich jak Edward. H. Carr, Hans J. Morgenthau, Robert Giplin, Kenneth N. Waltz\u2026 etc.<\/p>\n
Pomimo d\u0142ugiej i starannie udokumentowanej historii, ta elegancka idea jest zapomniana lub wr\u0119cz odrzucana przez elity w Polsce. Na przyk\u0142ad na zadawane im pytanie dlaczego Rosja i Bia\u0142oru\u015b maj\u0105 bliskie relacje? \u2013 wi\u0119kszo\u015b\u0107 z nich dochodzi do wniosku, \u017ce stanowi to rezultat podzielanego przez Putina i \u0141ukaszenk\u0119 autorytaryzmu, kt\u00f3ry odbija ich antypolonizm lub jeszcze jakie\u015b inne formy ideologicznej jedno\u015bci. Zbiorowa amnezji zach\u0119ca wielu ekspert\u00f3w, publicyst\u00f3w i polityk\u00f3w, aby patrze\u0107 na nasz\u0105 polityk\u0119 w taki spos\u00f3b, kt\u00f3ry nie\u015bwiadomie popycha naszych adwersarzy ku sobie. W rezultacie tracimy mo\u017cliwo\u015b\u0107 ich podzielenia.<\/p>\n
Podstawowa logika r\u00f3wnowagi si\u0142 jest prosta. Nie ma \u017cadnego rz\u0105du nad rz\u0105dami na \u015bwiecie, kt\u00f3ry regulowa\u0142by stosunki mi\u0119dzynarodowe, pa\u0144stwa same musz\u0105 zapewni\u0107 sobie przetrwanie i opiera\u0107 si\u0119 wy\u0142\u0105cznie na swoich w\u0142asnych zasobach i kalkulacjach, aby unikn\u0105\u0107 najgorszego, czyli agresji, szanta\u017cu lub wymuszenia. Je\u015bli zagro\u017cone pa\u0144stwo ma przed sob\u0105 agresywnego s\u0105siada, jego ca\u0142y mobilizowany wysi\u0142ek opiera si\u0119 przede wszystkich na w\u0142asnej sile. Je\u015bli jest inaczej musi szuka\u0107 sojusznik\u00f3w, kt\u00f3rzy maj\u0105 podobny problem, aby przesun\u0105\u0107 r\u00f3wnowag\u0119 si\u0142 na swoj\u0105 korzy\u015b\u0107.<\/p>\n
W ekstremalnych warunkach formuj\u0105ca si\u0119 koalicja mo\u017ce wymaga\u0107 uzyskania wsparcia od pa\u0144stwa, kt\u00f3re wcze\u015bniej by\u0142o uwa\u017cane za wroga lub nawet bierze si\u0119 pod uwag\u0119 pomoc od mocarstwa, kt\u00f3re w niedalekiej przysz\u0142o\u015bci mo\u017ce sta\u0107 si\u0119 bardzo niebezpieczne. Zatem nie dziwi fakt, \u017ce dwie najwi\u0119ksze demokracje Stany Zjednoczone i Wielka Brytania wesz\u0142y w sojusz z ludob\u00f3jcz\u0105 chimer\u0105 Zwi\u0105zku Sowieckiego podczas II wojny \u015bwiatowej, poniewa\u017c pokonanie III Rzeszy by\u0142o wa\u017cniejsze od dalekich i mglistych obaw zwi\u0105zanych z komunistyczn\u0105 tyrani\u0105. Winston Churchill uchwyci\u0142 t\u0119 logik\u0119 perfekcyjnie \u201eJe\u015bli Hitler zaatakowa\u0142by piek\u0142o, w przem\u00f3wieniu przed Izb\u0105 Gmin odni\u00f3s\u0142bym si\u0119 pozytywnie do diab\u0142a\u201d. Prezydent USA Franklin Delano Roosevelt m\u00f3wi\u0142 o tym problemie z podobnym sobie uczuciem \u201emog\u0119 poda\u0107 r\u0119k\u0119 samemu diab\u0142u\u201d, gdyby to pomog\u0142o pokona\u0107 III Rzesz\u0119. Je\u015bli ktokolwiek potrzebuje sojusznik\u00f3w nie mo\u017ce by\u0107 gryma\u015bny.<\/p>\n
Rzecz jasna logika r\u00f3wnowagi si\u0142 odgrywa\u0142a te\u017c p\u00f3\u017aniej bardzo wa\u017cn\u0105 rol\u0119 w polityce zagranicznej USA, szczeg\u00f3lnie kiedy obawy o bezpiecze\u0144stwo narodowe by\u0142y oczywiste. W czasach zimnej wojny sojusze Ameryki (Pakt P\u00f3\u0142nocnoatlantycki \u2013 NATO i alianse bilateralne w Azji) by\u0142y formowane, aby r\u00f3wnowa\u017cy\u0107 i powstrzymywa\u0107 ZSRS. Ten sam motyw prowadzi\u0142 USA, aby wspiera\u0107 ca\u0142y wachlarz autorytarnych re\u017cim\u00f3w w Azji, Afryce i Ameryce \u0141aci\u0144skiej. Richard Nixon otwieraj\u0105c si\u0119 na Chiny w 1972 r. by\u0142 inspirowany gro\u017ab\u0105 hegemonii ZSRS. W rezultacie uzna\u0142, \u017ce bli\u017csze relacje Waszyngton-Pekin po\u0142o\u017c\u0105 Moskw\u0119 w gorszej pozycji mi\u0119dzynarodowej.<\/p>\n
Pomimo d\u0142ugiego rodowodu r\u00f3wnowagi si\u0142 oraz jej niepomiernej wy\u017cszo\u015bci intelektualnej nad innymi teorematami, politycy i akademicy cz\u0119sto nie s\u0105 w stanie uzna\u0107 jak du\u017cy ma to wp\u0142yw na sojusznik\u00f3w i rywali. Cz\u0119\u015b\u0107 tego problemu wynika z tego, \u017ce zar\u00f3wno w Ameryce, jak i w Polsce istnieje silna tendencja do zak\u0142adania, \u017ce polityka zagraniczna, ka\u017cdego pa\u0144stwa jest kszta\u0142towana przez wewn\u0119trzne atrybuty np. aspiracje, obawy, kalkulacje, polityk\u0119 krajow\u0105, gospodark\u0119, warto\u015bci, ideologi\u0119 tudzie\u017c ekscentrycznych przyw\u00f3dc\u00f3w ni\u017c przez zewn\u0119trzne czynniki takie jak strukturalne przyczyny, anarchia, samopomoc, biegunowo\u015b\u0107, zewn\u0119trzne zagro\u017cenia czy w ko\u0144cu r\u00f3wnowaga si\u0142.
\nZ takiego punktu widzenia naturalnymi sojusznikami USA s\u0105 pa\u0144stwa, kt\u00f3re podzielaj\u0105 ich warto\u015bci. Kiedy inne narody m\u00f3wi\u0105 o Ameryce, jako o liderze wolnego \u015bwiata albo kiedy opisuj\u0105 NATO jako \u201etransatlantyck\u0105 wsp\u00f3lnot\u0119\u201d (dodajmy: liberalnych demokracji) sugeruj\u0105, \u017ce uznaj\u0105 niez\u0142omne przywi\u0105zanie do wsp\u00f3lnej wizji \u015bwiatowego porz\u0105dku. Oczywi\u015bcie podzielane warto\u015bci s\u0105 istotne, niekt\u00f3re empiryczne studia wr\u0119cz udowodni\u0142y, \u017ce demokracje tworz\u0105 bardziej stabilne sojusze ni\u017c re\u017cimy autorytarne b\u0105d\u017a pa\u0144stwa demokratyczne i niedemokratyczne. Warto niemniej zauwa\u017cy\u0107, je\u017celi zak\u0142adamy a priori, i\u017c pa\u0144stwa zawsze s\u0105 prowadzone przez motywy z poziomu jednostki lub narodu, czyli ustalaj\u0105 w\u0142asn\u0105 hierarchi\u0119 przyjaci\u00f3\u0142 i wrog\u00f3w w oparciu o wewn\u0119trzne atrybuty, mo\u017ce nas to prowadzi\u0107 na manowce \u2013 na kilka sposob\u00f3w.<\/p>\n
Po pierwsze, je\u015bli uwa\u017camy, \u017ce podzielane przez nas warto\u015bci s\u0105 si\u0142\u0105 jednocz\u0105c\u0105, prawdopodobnie przeceniamy sp\u00f3jno\u015b\u0107 i trwa\u0142o\u015b\u0107 jakiegokolwiek sojuszu. NATO to dobry przyk\u0142ad, implozja Zwi\u0105zku Sowieckiego usun\u0119\u0142a najwa\u017cniejsz\u0105 przes\u0142ank\u0119 dla jego dalszej egzystencji. Pomimo herkulesowego wysi\u0142ku, aby nada\u0107 Sojuszowi nowy zbi\u00f3r misji w \u015bwiecie powracaj\u0105ce rysy i napi\u0119cia nie zosta\u0142y przezwyci\u0119\u017cone. By\u0107 mo\u017ce te kwestie wygl\u0105da\u0142yby inaczej, gdyby kampanie NATO w Afganistanie 2001 r. i Libii 2011 r. zako\u0144czy\u0142y si\u0119 sukcesem, ale tak nie by\u0142o i nie jest.<\/p>\n
Oczywi\u015bcie kryzys na Ukrainie przyhamowa\u0142 tendencj\u0119 dekompozycji i zaniku NATO, ale to skromne odwr\u00f3cenie trendu jedynie podkre\u015bla o s\u0142uszno\u015bci teoretycznej hipotezy, \u017ce zewn\u0119trzne zagro\u017cenie, czyli strach przed Rosj\u0105, podtrzymuje sp\u00f3jno\u015b\u0107 Sojuszu. W sumie podzielane warto\u015bci s\u0105 zdecydowanie niewystarczaj\u0105ce, aby przetrwa\u0142a jakakolwiek koalicja sk\u0142adaj\u0105ca si\u0119 z prawie 30 pa\u0144stw ulokowanych po obu stronach Oceanu Atlantyckiego, tym bardziej, kiedy cz\u0119\u015b\u0107 jej cz\u0142onk\u00f3w ewidentnie odrzuca liberaln\u0105 aksjologi\u0119 jak Polska, W\u0119gry czy Turcja. Preambu\u0142a Traktatu Waszyngto\u0144skiego 1949 r. raczej nie czyni tutaj \u017cadnych w\u0105tpliwo\u015bci o jakie warto\u015bci chodzi.<\/p>\n
Po drugie, je\u015bli kto\u015b ignoruje koncepcj\u0119 polityczn\u0105 r\u00f3wnowagi si\u0142 to szybko mo\u017ce dozna\u0107 zaskoczenia, kiedy inni zjednocz\u0105 si\u0119 przeciwko niemu. Administracja G. W. Busha juniora zosta\u0142a zaszokowana wr\u0119cz pora\u017cona, kiedy Francja, Niemcy i Rosja po\u0142\u0105czy\u0142y wysi\u0142ki, aby przyblokowa\u0107 Wuja Sama w RB NZ podczas pr\u00f3by autoryzowania inwazji na Irak w 2003 r. Pary\u017c, Berlin i Moskwa podj\u0119\u0142y ten krok, poniewa\u017c s\u0142usznie uwa\u017ca\u0142y, \u017ce obalenie Saddama Husejna to ryzykowna gra, kt\u00f3ra mo\u017ce zagrozi\u0107 im samym (jak popatrzymy na obecn\u0105 dekonstrukcj\u0119 Bliskiego Wschodu, to w sumie Schr\u00f6der, Chirac i Putin mieli racj\u0119).<\/p>\n
Ameryka\u0144scy przyw\u00f3dcy nie potrafili zrozumie\u0107, dlaczego ich bliscy sojusznicy, Niemcy i Francja, nie zgodzili si\u0119 na usuni\u0119cie Saddama, brutalnego dyktatora, i na wysi\u0142ek transformacji Bliskiego Wschodu na mod\u0142\u0119 Zachodu. Condoleezza Rice doradczyni prezydenta Busha ds. bezpiecze\u0144stwa narodowego wyzna\u0142a p\u00f3\u017aniej, \u017ce Ameryka nie rozumia\u0142a tego problemu.<\/p>\n
Urz\u0119dnicy ameryka\u0144scy byli r\u00f3wnie\u017c zaskoczeni, kiedy Iran i Syria po\u0142\u0105czy\u0142y swoje si\u0142y, aby pomaga\u0107 irackim powsta\u0144com. Te twarde fakty powinny sugerowa\u0107, \u017ce wysi\u0142ki Bia\u0142ego Domu ponios\u0105 fiasko. Musimy sobie zda\u0107 spraw\u0119, \u017ce Syria i Iran by\u0142y nast\u0119pne na li\u015bcie USA, gdyby wojna i okupacja Iraku odnios\u0142y sukces. Z kolei Teheran i Damaszek zachowywali si\u0119 w\u0142a\u015bnie w taki spos\u00f3b, jak przewiduje teoria r\u00f3wnowagi si\u0142, czyli zagro\u017cone pa\u0144stwa \u0142\u0105cz\u0105 si\u0142y, aby odstrasza\u0107, a w ostateczno\u015bci broni\u0107 si\u0119 przed agresj\u0105. Wniosek: z politycznego punktu widzenia ani Amerykanie ani Polacy nie powinni wik\u0142a\u0107 si\u0119 w g\u0142upie wojny i by\u0107 p\u00f3\u017aniej zaskoczonymi z\u0142ym obrotem spraw.<\/p>\n
Po trzecie, je\u015bli skupiamy si\u0119 na politycznym i ideologicznym powinowactwie i ignorowaniu roli podzielanych zagro\u017ce\u0144 przez naszych wrog\u00f3w, zach\u0119ca nas to, aby ich widzie\u0107 bardziej zjednoczonych ni\u017c s\u0105 oni naprawd\u0119. Zamiast uzna\u0107, \u017ce nasi oponenci wsp\u00f3\u0142pracuj\u0105 razem w du\u017cej mierze z powod\u00f3w instrumentalnych i taktycznych, politycy i komentatorzy szybko zak\u0142adaj\u0105, \u017ce s\u0105 oni zwi\u0105zani wsp\u00f3lnymi i g\u0142\u0119bokimi celami. We wcze\u015bniejszej erze stosunk\u00f3w mi\u0119dzynarodowych Amerykanie widzieli komunistyczny \u015bwiat, jako zjednoczony monolit, b\u0142\u0119dnie uwa\u017cali, \u017ce wszyscy komuni\u015bci s\u0105 agentami Kremla. To nie tylko prowadzi\u0142o ich do niezauwa\u017cenia zajad\u0142ego konfliktu Moskwa-Pekin, ale tak\u017ce fa\u0142szywie za\u0142o\u017cyli, \u017ce niekomunistyczna lewica by\u0142a przychylna ZSRS. Sowieccy przyw\u00f3dcy pope\u0142nili podobny b\u0142\u0105d, i silnie si\u0119 rozczarowali, kiedy ich wysi\u0142ki w zabieganiu o tzw. niekomunistyczny Trzeci \u015awiat by\u0142y nieskuteczne.<\/p>\n
Ten dziwaczny instynkt funkcjonuje niestety tak\u017ce obecnie, w takich sloganach jak \u201eo\u015b z\u0142a\u201d, co mia\u0142o rzekomo sugerowa\u0107, i\u017c Iran, Irak i Korea P\u00f3\u0142nocna s\u0105 cz\u0119\u015bci\u0105 jakiego\u015b zjednoczonego frontu lub np. nieadekwatne okre\u015blenie \u201eislamofaszyzm\u201d, czy najg\u0142upsza hiperbola por\u00f3wnuj\u0105ca Putina i al-Assada do Hitlera. Zamiast widzie\u0107 ekstremistyczne ruchy jako rywalizuj\u0105ce organizacje o r\u00f3\u017cnych \u015bwiatopogl\u0105dach i celach politycy i eksperci rutynowo dzia\u0142aj\u0105 i przekonuj\u0105 jak gdyby nasi wrogowie operowali wed\u0142ug tego samego zespo\u0142u \u015brodk\u00f3w i metod. Te grupy s\u0105 najcz\u0119\u015bciej dalekie od wsp\u00f3lnie podzielanej doktryny, cierpi\u0105 na g\u0142\u0119bokie schizmy i ideologiczne podzia\u0142y, osobiste urazy i rywalizacj\u0119, a je\u015bli ju\u017c \u0142\u0105cz\u0105 swoje si\u0142y to tylko z chwilowej korzy\u015bci, a nie jakiego\u015b g\u0142\u0119bszego przekonania. Oczywi\u015bcie ekstremi\u015bci dalej b\u0119d\u0105 stanowili problem dla \u015bwiatowego pokoju, ale zak\u0142adanie, \u017ce wszyscy terrory\u015bci s\u0105 lojalnymi \u017co\u0142nierzami jakiego\u015b globalnego ruchu czyni ich tylko bardziej gro\u017anymi ni\u017c s\u0105 w rzeczywisto\u015bci.<\/p>\n
Wejd\u017amy teraz na nasze lokalne podw\u00f3rko w Europie. Tutaj Polska te\u017c powinna umie\u0107 dzieli\u0107 swoich rywali, niestety zamiast tego nasza polityka prowadzi do ich jeszcze wi\u0119kszego zbli\u017cenia. Mo\u017cemy wzi\u0105\u0107 jeden przyk\u0142ad, pomimo tego, \u017ce pomi\u0119dzy Bia\u0142orusi\u0105 i Rosj\u0105 jest jaka\u015b blisko\u015b\u0107 ideologiczna, ka\u017cdy z tych kraj\u00f3w ma swoje interesy narodowe i w\u0142asn\u0105 list\u0119 priorytet\u00f3w. Z tego powodu ich wsp\u00f3\u0142praca powinna by\u0107 analizowana, jako taktyczny sojusz, a nie zjednoczony front autorytarnych re\u017cim\u00f3w pod nazw\u0105 ZBiR (Zwi\u0105zek Bia\u0142orusi i Rosji). Je\u015bli b\u0119dziemy wywiera\u0107 nacisk na Bia\u0142oru\u015b, to b\u0119dzie ona szuka\u0142a pomocy w Moskwie, da to jeszcze wi\u0119kszy impuls obu re\u017cimom, aby si\u0119 nawzajem wspiera\u0107.<\/p>\n
Na koniec, ale nie mniej wa\u017cne, ignorowanie dynamiki r\u00f3wnowagi si\u0142 marnuje g\u0142\u00f3wn\u0105 przewag\u0119 geopolityczn\u0105 Polski. Jako \u015bredniej wielko\u015bci mocarstwo w Europie \u015arodkowej, nasz kraj ma du\u017c\u0105 swobod\u0119 w doborze sojusznik\u00f3w, a tym samym wywierania presji na innych. Bior\u0105c pod uwag\u0119, ten atut mo\u017cemy czasami zagra\u0107 ostrzejsz\u0105 pi\u0142k\u0119, aby g\u00f3rowa\u0107 nad rywalami, kiedy si\u0119 pojawi\u0105. To mo\u017ce nam pozwoli\u0107 zachowa\u0107 czujno\u015b\u0107 i dostrzec szans\u0119 wbijania klin\u00f3w mi\u0119dzy naszych adwersarzy. Oczywi\u015bcie, to podej\u015bcie wymaga elastyczno\u015bci i wyrobionego zrozumienia spraw regionu, awersji do specjalnych relacji, i przede wszystkim odrzucenia polityki demonizowania kraj\u00f3w z kt\u00f3rymi mamy r\u00f3\u017cnice.<\/p>\n
Nieszcz\u0119\u015bliwie, Polska przez ostatnie dekady czyni\u0142a ca\u0142kowicie przeciwnie, szczeg\u00f3lnie chodzi o Europ\u0119 Wschodni\u0105. W efekcie mamy zamro\u017cone relacje z Rosj\u0105, ch\u0142\u00f3d w stosunkach z Bia\u0142orusi\u0105, Litw\u0105, a ostatnio nawet z Ukrain\u0105. Zamiast przejawu politycznej przenikliwo\u015bci nasze elity usztywniaj\u0105 si\u0119 w szczeg\u00f3lnych relacjach, kiedy\u015b by\u0142y to Niemcy i Francja, teraz pog\u0142\u0119biamy egzotyczny sojusz z Wielk\u0105 Brytani\u0105, dalej W\u0119gry, Rumunia, Chorwacja \u2013 Tr\u00f3jmorze. W sumie ze sporadycznymi wyj\u0105tkami, i to spoza Europy (vide: Chiny), traktujemy naszych adwersarzy, jak parias\u00f3w (vide: \u0141ukaszenka), grozimy im, sankcjonujemy ich, albo sk\u0142adamy obietnice bez pokrycia, zamiast wzi\u0105\u0107 na powa\u017cnie ich aspiracje i obawy. Rezultaty takiej polityki, niestety, m\u00f3wi\u0105 same za siebie. Dlatego postuluj\u0119 niech r\u00f3wnowaga si\u0142 powr\u00f3ci na front nie tylko naszej strategii, ale ca\u0142ego Zachodu, a szczeg\u00f3lnie Ameryki, bo reszta \u015bwiata przesta\u0142a ju\u017c ignorowa\u0107 realistyczne dictum.<\/p>\n