Geopolityka Historia

Kultura vs propaganda w państwach totalitarnych

15 maja 2015

author:

Kultura vs propaganda w państwach totalitarnych

Opisanie zagadnienia tak rozległego jak kultura w państwach totalitarnych wiąże się z koniecznością zdefiniowania pojęcia jakim jest totalitaryzm. Totalitaryzm (od łac. totus cały) to dążenia państwa do zapewniania kontroli nad wszystkimi sferami życia. Ze względu na to, że kultura była najcenniejszym obszarem ideologicznym to jej planowanie i kontrolowanie stało niezbędnym narzędziem władzy totalitarnej. Najszybszy rozwój systemów totalitarnych nastąpił w okresie międzywojennym. Wtedy na mapie pojawiły się państwa takie jak ZSRR i III Rzesza, na przykładzie których zostanie przedstawiona ideologia totalitarna w aspekcie kultury. Z tymi państwami wiążą się dwa zjawiska kulturowe:nazistowska sztuka w III Rzeszy i realizm socjalistyczny, które zostaną opisane z różnych punktów widzenia.

1.Kultura obozu socjalistycznego.

W początkowym okresie twórcy realnego socjalizmu propagowali idee komunizmu i wierzyli w tą idee, która była stworzona przez Karola Marksa. Twórcy kultury chętnie przyjmowali nowe tendencje i koncepcje sztuki, które miały za zadanie wpisać się w nową wspaniałą rzeczywistość. Połączenia tendencji panujących wtedy w Europie z nowymi ideami systemu przyniosły wiele niepowtarzalnych dzieł sztuki. Jednakże wolność i niezależność początkowego okresu nie trwała długo. Było to sprzeczne z zasadami tworzonego przez przywódcę Związku Radzieckiego państwa totalitarnego, które dążyło do kontroli zarówno działań, jak i myśli obywatela. Zaciekle tępiono przejawy artystycznej awangardy pod krytyką „sztuki burżuazyjnej”, obawiając się, że dalej za wolnością artystyczną może pojawić się wolna myśl, do czego nie można było dopuścić w systemie totalitarnym. Zaczęto więc realizować idee nowej kultury socjalistycznej.Dominującym kierunkiem stosowanej wtedy polityki było manipulowanie i interpretowanie każdego dorobku sztuki w tym świetle, w którym to nie było by sprzeczne z ideologią radziecką. Za krótki okres czasu sztuka stała odzwierciedleniem radzieckiej propagandy, kultury socjalizmu. O wielkim komunizmie zaczęto pisać różne poematy i piosenki, które zawierały afirmację tego systemu, jako bytu najlepszego życia dla każdego obywatela. W tym momencie, a dokładnie od 1934 roku pojawiało się określenia nowej kultury realizmu socjalistycznego. Od tego czasu w sferze kultury zapanowała narzucona stylistyka i rygorystycznie przestrzegane ograniczenie tematyczne. W nowych utworach nie miała pojawiać się prawdziwa rzeczywistość, a tylko tematy narzucone i polecone przez partię komunistyczną. Tak za pomocą pisarzy, malarzy i wielu innych artystów zaczęto promować sukcesy państwa socjalistycznego. Żadna krytyka systemu nie mogła być przedstawiona, a jeśli już to podlegać jej mogła tylko Rosja przedrewolucyjna. Twórcy, którzy nie akceptowali systemu zostali zmuszeni do milczenia albo padli ofiarą aparatu służb bezpieczeństwa.
Propaganda przejawiała się w różnym stopniu ale w każdej sferze kultury. W większości prac literackich pisano o ważności tematyki produkcyjnej. Jej pierwowzorem została powieść „Cement”, Fiodora Gładkowa.
W malarstwie pojawia się specyficznego rodzaju ikonografia, czyli portrety przywódców, sceny życia rodzinnego czy wspólnej pracy.Głównymi reprezentantami socrealizmu w sztuce sowieckiej byli artyści wywodzący się z kręgów sztuki zachowawczej. Prawdziwym symbolem tej sztuki stała się rzeźba Wiery Muchiny „Robotnik i kołchoźnica ”
Architektura cechowała się propagandą monumentalną. Potężne gmachy, stadiony, parki kultury i wypoczynku miały pokazać wielkość idei socjalizmu. Fasady z propagandowymi treściami pokazywały jak krok po kroku ta idea socjalizmu była wpajana każdemu obywatelu Związku Radzieckiego.
Kinematograf tego czasu stał się ideologiczną sceną do walki z każdego rodzaju nowatorstwem i odmiennym myśleniem. Filmy były traktowane, jako narzędzie walki politycznej i propagandy, a także sprzyjały tworzeniu kultu Stalina.
Propagandowa funkcja socrealizmu zwiększyła jego zainteresowanie środkami masowego przekazu. Ideowe plakaty, masowe imprezy, zawody sportowe miały stać się poparciem zaistniałego systemu. Kultura była tworzona dla najszerszych mas, była przymusowo im narzucona i spowodowała izolację środowisk artystycznych systemu. Model kultury totalitarnej wtłaczał sztukę w określone z góry formy i narzucał im pożądane treści. Kultura stała się idealnym tłem do propagandy socjalistycznej.

2.Niemiecki narodowy socjalizm
U podstawy hitlerowskiej polityki kulturalnej tkwił spotęgowany do najwyższego stopnia nacjonalizm. Hitlerowski świat narodowego socjalizmu głosił chwałę rasy germańskiej i militarnej potęgi III Rzeszy. Została przyjęta zasada mówiąca o tym, iż kultura niemiecka nie może egzystować obok innych kultur, bowiem pełni dla nich rolę nadrzędną i jest uniwersalna. Mówiono o likwidacji brzydoty świata w już istniejącej kulturze i w dalszym etapie stworzenia piękniejszego i lepszego przy udziale kultury germańskiej. Kultura niemiecka była rozpowszechniona po całej Europie, a nazistowska propaganda objęła niemal wszystkie dziedziny kultury: filmy, muzykę, sztukę i literaturę. We wszystkich tych sferach istniała pełna cenzura, ograniczenia wolności prasy, zgromadzeń. Palono także książki odbiegające od idei zapoczątkowanej przez Hitlera. Zostały powołane różnego rodzaju podmioty i organizacje, które miały na celu sprawować kontrolę nad kulturą w całości. Bez akceptacji aparatu państwowego nic się nie działo w literaturze, muzyce czy teatrze.
Bardzo ważną częścią istoty sztuki nazistowskiej był tradycjonalizm. Przejawiało się to w polityce stawiającą sprzeciw awangardę, która była dominującą w świecie zachodnim.
Jedną z dominujących dziedzin sztuki była architektura, bo miała największą moc oddziaływania i możliwość wyrażania całego potężnego imperium Hitlera. Do dzisiejszych czasów wzorem hitlerowskiej estetyki są monumentalne, neoklasyczne rzeźby Arno Brekera i rzeźby monumentalne Josefa Thoraka, które osławiają kult ciała i przedstawiają aryjskich herosów i równie „czyste rasowo” kobiety.
Po dojściu do władzy Hitlera wiele wybitnych muzyków, artystów i reżyserów wybrało emigracje, najczęściej do tych krajów gdzie mogli swobodnie tworzyć. Zostali tyko te osoby, które przyjęli Hitlera i jego politykę. Oni wdrażali wszystkie idei nacjonalizmu niemieckiego poprzez utwory muzyczne, kino i teatr. Jednym z najbardziej propagandowych filmów, które powstały w tym okresie „Triumf Woli” Leni Riefenstahl .
Niemiecki nacjonalizm kulturowy stał się przykładem tego jak za pomocą sztuki można stworzyć skuteczne narzędzie kierowania całym społeczeństwem, ich opinią, wyrachowaniem, a nawet myślą. Hitlerowi udało się zmienić cały ciąg myślenia społeczeństwa, doprowadzając do sytuacji kiedy największe klęski czy zbrodnie zostały postrzegane, jako sukcesy światowe.

3. Rosja, jako współczesny przykład państwa totalitarnego.
Przykładem prowadzenia podobnej polityki jak wspomniane wyżej w dzisiejszych czasach jest Rosja, a dokładniej polityka, którą prowadzi jej prezydent, Wladimir Putin. Dla nikogo nie jest tajemnicą to, że Rosjanie żyją w świecie zbudowanym przez propagandę Putina. Za pomocą różnych sfer działalności, a najczęściej za pomocą sfery polityki kulturowej przywódca tworzy nierealny świat w którym Rosja jest największym mocarstwem światowym, a sam Putin jest „cesarzem” tej potęgi. Za przesadnie wyeksponowanymi książkami o potężnej Rosji, za zmanipulowanymi filmami o jej sile i mocy tak naprawdę kryje się smutna historia o kraju, który już od wielu lat pozostaje zacofany w rozwoju, jednocześnie będąc przekonany o swojej potędze.
Duża część działaczy kultury także ślepo wierzy w politykę w zakresie kultury, zaproponowaną przez Putina. Ta część społeczeństwa wyśpiewują o potędze przywódcy, tworzą filmy o mocarstwowości Rosji i urbanizują kraj zgodnie z zamysłem Prezydenta. W ten sposób Putin rozpowszechnia swoją propagandę wśród całego społeczeństwa. Jednym z przykładów jest fakt, że przed aneksją Krymu i wkroczeniem się wojsk rosyjskich na Ukrainę, na oficjalnej stronie Ministerstwa Kultury Federacji Rosyjskiej pojawił się krótki – złożony z czterech zdań – list o charakterystycznym tytule: „Działacze kultury Rosji – w poparciu stanowiska Prezydenta wobec Ukrainy i Krymu ”.Ten list podpisało wielu odpowiedzialnych za tworzenie kultury rosyjskiej, tym samym pokazując swój egoizm i niechęć spojrzenia na prawdziwy świat, bez różowych okularów.
Drugim ważnym czynnikiem jest całkowita kontrola mediów i rozpowszechniania przez nie wymyślonej przez Putina propagandowej rzeczywistości. Jeden z takich programów telewizyjnych jest: „Prosta linia z Wladimirem Putinem”. Ten program jest oparty o całkowite kłamstwa tego co się dzieję na świecie, jak również postrzegania Rosji na arenie międzynarodowej. W tym programie Putin występuję, jako przywódca całego świata i dobroczyńca, która chcę pomóc „biednej Ukrainie ”. Za pomocą stacji radiowych, telewizji i prasy twórcy kultury w Rosji zapewniają, że z każdym dniem życie w Rosji staje się coraz lepszym.
Kolejnym wątkiem są kilka znanych prezenterów telewizji, którzy wpajają społeczeństwu w swoich programach i przemówieniach ideę rosyjskiej propagandy. Do takich można zaliczyć Władimira Żyrinowskiego, Dmitrija Kisielów i wielu innych osób. Każdy z nich z pewnością mógł by dostać Oskara za najlepszą rolę w stworzeniu kultu Putina. Jeszcze przed początkiem interwencji na Ukrainę przez wyżej wymienionych osób zaczęto mówić o wojnie, o Krymie, jako części Rosji i o ważności zmian geopolitycznych. W ten sposób krok po kroku Putin przygotowywał podstawę dla swej dalszej polityki i wojskowej interwencji, która w Rosji jest postrzegana, jako pomóc dla sąsiada w walce z amerykańskimi terrorystami .
Całokształt kultury rosyjskiej jest zdominowany tą propagandą, która jest ważna i skuteczna dla obecnej władzy. Wszystkie artykuły, programy, filmy, książki i wiele innych utworów przechodzą cenzurę kilkakrotnie, do tej pory dopóki to nie będzie odpowiadać tym ramom, które ustawia władza. Innego sposobu tworzenia sztuki w tym państwie najzwyczajniej nie ma.
Podsumowując, możemy z pewnością stwierdzić, że kultura jest skutecznym narzędziem wprowadzenia własnych politycznych idei i ideologii. Za pomocą różnych jej sfer można przekazać te wszystkie informację społeczeństwu, które potem pomogą stworzyć imperium, tak jak w przypadku III Rzeszy. Na przykładzie dwóch największych mocarstw XX wieku widzimy jak skuteczne prowadzenia polityki kulturalnej może stać się niesamowitym wsparciem idei politycznej. Watro pamiętać, że współczesne czasy nie są wyjątkiem takich działań, rosyjska propaganda istniała, przetwarzała się, zmieniała się, ale nadal pozostała jednym z dominujących działań w sferze kultury.

1.Kaliszewski Andrzej: Główne nurty w kulturze XX i XXI wieku, Poltext, Warszawa 2012,str.102
2.Eliza Małek, Jan Wawrzyńczyk:Kultura rosyjska: postacie, wydarzenia, symbole, daty, Wydawnictwo Uniwersytetu Warszawskiego, 2001,str.139
3.D.Welch: Propaganda and the German cinema 1933–1945. Tauris, London 2001, str.119
4.http://kulturaenter.pl/mistrzowie-kultury-kremlowska-hucpa-i-specjalne-wojny/2014/04/, z dnia 17.11.14
5. https://www.youtube.com/watch?v=KCYRZs_aZhI, z dnia 26.11.14
6. https://www.youtube.com/watch?v=gI2j6SrhLgk, z dnia 26.11.14
7.http://espreso.tv/news/2014/11/24/zhurnalist_iz_ssha_tyzhden_dyvyvsya_rosiyske_telebachennya__aby_doslidyty_vplyv_na_mozok, z dnia 26.11.14

Członek Z-Centrum ds. Rozwiązywania Konfliktów oraz Europejskiego Instytutu Bezpieczeństwa
ArabicChinese (Simplified)DutchEnglishFrenchGermanItalianPolishPortugueseRussianSpanish