Nazwa i założenia
Rapoport mówił o „falach” terroryzmu (waves), a w literaturze model funkcjonuje jako teoria fal (Wave theory) lub teoria czterech fal; część autorów, także w Polsce, nazywa go koncepcją cykliczności terroryzmu. Liczba „cztery” opisuje fale już zakończone lub trwające, nie granicę modelu – książka z 2022 roku kończy się pytaniem o piątą falę.4563
Fala to według Rapoporta skupisko działań rebelianckich występujących równocześnie w wielu państwach, o wspólnych celach i metodach, uruchomione przez wydarzenie polityczne, które obnaża słabość rządów. Każda zamknięta fala trwała mniej więcej pokolenie (40–45 lat): idee, które porywały ojców, tracą urok dla synów, a organizacje zwykle znikają szybciej niż ich fala.24
Globalny terroryzm pojawił się według autora w latach 80. XIX wieku, gdy zmiany w komunikacji i transporcie oraz dynamit pozwoliły jednostkom i małym grupom przeprowadzać zamachy bombowe.1
Cztery fale
Anarchistyczna (1879 – lata 20. XX wieku): po rozbudzonych i zawiedzionych nadziejach reform Aleksandra II – zamachy na urzędników i policję, dynamit, napady na banki; m.in. Narodnaja Wola i serbska Czarna Ręka.72
Antykolonialna (1919 – lata 60.): zasada samostanowienia z traktatu wersalskiego; ataki najpierw na policję, potem w stylu partyzanckim na wojsko; m.in. IRA, Irgun, EOKA, algierski FLN. Według Rapoporta ta fala przyniosła najwięcej sukcesów, choć zawsze niepełnych.72
Nowej Lewicy (lata 60. – 90.): wojna w Wietnamie jako dowód słabości państw Zachodu; porwania samolotów, uprowadzenia zakładników, ataki na ambasady i współpraca międzynarodowa; m.in. RAF, Czerwone Brygady, Japońska Armia Czerwona.72
Religijna (od 1979 roku; w książce z 2022 roku z końcem oznaczonym jako „lata 20. XXI wieku?”): rewolucja w Iranie, opór afgański wobec ZSRR i początek nowego stulecia islamu; zamachy samobójcze i masowe ataki; m.in. szyickie grupy w Libanie i Al-Kaida, a poza islamem Aum Shinrikyo.72
Piąta fala
Skoro fala trwa około 40 lat, a religijna zaczęła się w 1979 roku, z modelu wynikało, że piąta mogłaby nadejść około 2025 roku. Kandydatów jest kilku: nowy trybalizm (Jeffrey Kaplan, 2008), terroryzm skrajnej prawicy (Vincent Auger, 2020), a w polskiej literaturze przejście od czwartej do piątej fali w trzeciej dekadzie XXI wieku analizują Katarzyna Czornik i Monika Szynol z Uniwersytetu Śląskiego.89106
Sam Rapoport w 2022 roku był wobec prawicowej fali ostrożny: zauważył, że większość europejskich prawicowych grup terrorystycznych liczy trzy–cztery osoby, a 72 proc. nie przetrwa roku, co słabo pasuje do długiej fali. Recenzent Lawfare wytknął mu pominięcie wpływu rewolucji komunikacyjnej XXI wieku.11
Wątpliwości i krytyka
Fale czy nurty: Tom Parker i Nick Sitter (2016) proponują zamiast następujących po sobie fal cztery równoległe, powracające „nurty” – socjalistyczny, nacjonalistyczny, religijny i ekskluzywistyczny.12
Historia: Chris Millington (2024) wskazuje sprzeczności w kolejnych wersjach modelu i pomijanie ciągłości terroryzmu w długim okresie; badacze z LSE zarzucają mu brak systematycznego ujęcia strukturalnych przyczyn fal, które Rapoport wiąże z pojedynczymi wydarzeniami.1314
Empiria: Denys Proshyn (2015) na przykładzie europejskiego dżihadyzmu „domowego chowu” podważa wartość teorii, a Jeffrey Kaplan zwraca uwagę na jej pokrewieństwo z pokoleniowymi cyklami Arthura Schlesingera – mocną stroną jest kulturowe ujęcie, słabą przewidywalność.515
Czego teoria nie obejmuje
Model Rapoporta dotyczy terroryzmu rebelianckiego, czyli wymierzonego w państwo. Terroryzmu państwowego nie wyjaśnia: państwa – policyjne represje czy sponsorowanie grup przez Libię, Irak, Syrię i Iran – pojawiają się w nim jako tło lub narzędzie. Dlatego zjawiska opisane na stronie terroryzm państwowy i działania przez pośredników wymagają osobnej typologii, a szerszy kontekst daje strona o przemocy politycznej.211