Konwencja z Montreux daje Turcji kontrolę nad przejściem okrętów przez cieśniny i ogranicza obecność flot spoza Morza Czarnego.13
Czas pokoju
Statki handlowe mają przez cieśniny tureckie swobodę przejścia. Okręty wojenne przechodzą po uprzednim zgłoszeniu drogą dyplomatyczną – 8 dni wcześniej w przypadku państw czarnomorskich i 15 dni w przypadku pozostałych. W przejściu może być naraz najwyżej 9 obcych okrętów o łącznej wyporności 15 tys. ton. Lotniskowce nie mogą przechodzić w ogóle, a okręty podwodne – tylko państw czarnomorskich i tylko w określonych celach, np. powrotu do bazy lub remontu.3
Państwa spoza regionu mogą mieć na Morzu Czarnym okręty o łącznej wyporności do 30 tys. ton – limit rośnie wraz z najsilniejszą flotą czarnomorską, maksymalnie do 45 tys. ton – a jedno państwo do dwóch trzecich tej puli. Ich okręty mogą pozostać na morzu najwyżej 21 dni (art. 18).13
Czas wojny
Gdy Turcja nie walczy, okręty państw prowadzących wojnę co do zasady nie mogą przechodzić przez cieśniny, z wąskimi wyjątkami, m.in. powrotu do macierzystej bazy (art. 19). Gdy Turcja jest stroną wojny, o przejściu okrętów decyduje według własnego uznania (art. 20); może też sięgnąć po te uprawnienia, gdy uzna się za zagrożoną bezpośrednim niebezpieczeństwem wojny (art. 21).1
Konwencję zawarto na 20 lat, ale swoboda przejścia obowiązuje bezterminowo, a sama konwencja trwa do dwóch lat od ewentualnego wypowiedzenia (art. 28).1
Wojna w Ukrainie
28 lutego 2022 roku Turcja skorzystała z uprawnień konwencji i ograniczyła przejście okrętów wojennych, apelując do wszystkich państw – czarnomorskich i pozostałych – by nie wysyłały ich przez cieśniny. W styczniu 2024 roku, powołując się na art. 19, odmówiła przejścia dwóm brytyjskim niszczycielom min przekazanym Ukrainie. Analiza Carnegie Europe zwraca uwagę, że utrudnia to obecność okrętów NATO na Morzu Czarnym, a Turcja chce prowadzić rozminowanie wspólnie z Bułgarią i Rumunią.2