Żandarmeria wojskowa ma w Polsce ponad dwieście lat tradycji – od armii Księstwa Warszawskiego. Po II wojnie ją rozwiązano, a reaktywowano w 1990 roku.1
| Data | Wydarzenie |
|---|---|
| 1918 | Żandarmeria w strukturze odrodzonego Wojska Polskiego |
| po 1945 | Rozwiązanie jednostek żandarmerii |
| 18 kwietnia 1990 | Decyzja o odtworzeniu Żandarmerii Wojskowej |
| 1 września 1990 | Jednostki ŻW rozpoczynają służbę |
| 24 sierpnia 2001 | Ustawa o Żandarmerii Wojskowej i wojskowych organach porządkowych |
| 8 marca 2007 | Partner Europejskich Sił Żandarmerii |
| 1 lipca 2011 | Nowa organizacja terytorialna: oddziały, oddziały specjalne, centrum szkolenia |
| 6 maja 2025 | Zarządzenie nr 10/MON o zmianach w strukturze |
| 1 listopada 2025 | Oddział ŻW w Łodzi zamiast wydziału w Łasku |
Uwagi
Centralne obchody święta ŻW odbywały się 13 czerwca (2017 – Warszawa, 2018 – Mińsk Mazowiecki); podstawa ustanowienia święta: decyzja nr 432/MON z 24 grudnia 2013 roku o świętach wojskowych (13 czerwca). Żandarmerię utworzono 1 września 1990 roku w oparciu o pion prewencji rozwiązanej wtedy Wojskowej Służby Wewnętrznej; pion kontrwywiadowczy WSW połączono tego dnia z Zarządem II Sztabu Generalnego w jeden zarząd wywiadu i kontrwywiadu.2345
Od 1812 roku do 1949 roku
Według katalogu Force Publique żandarmeria wojskowa powstała 1 lipca 1812 roku w armii Księstwa Warszawskiego; istniała w Królestwie Polskim i Rzeczypospolitej Krakowskiej, odtworzono ją wiosną 1863 roku, a po upadku powstania styczniowego zniknęła.1
Pojawiła się ponownie w sierpniu 1914 roku w Legionach, a po 11 listopada 1918 roku pozostała w Wojsku Polskim; walczyła w wojnie 1920 roku. Dowództwo Żandarmerii utworzono 1 czerwca 1927 roku, a po śmierci Piłsudskiego w 1935 roku formację zreorganizowano.1
We wrześniu 1939 roku żandarmeria walczyła na froncie; wielu jej żołnierzy trafiło do niewoli niemieckiej lub sowieckiej, część zginęła w Charkowie i Katyniu. Oddziały żandarmerii formowano we Francji, Wielkiej Brytanii i ZSRR; działała też konspiracyjna żandarmeria w kraju.1
PRL i odtworzenie w 1990 roku
Po wojnie funkcje żandarmerii przejęła Wojskowa Służba Wewnętrzna. Różnica w źródłach: Force Publique podaje, że żandarmeria zniknęła w 1949 roku, a Defence24 – że jej jednostki rozformowano po zakończeniu II wojny światowej.16
Żandarmerię odtworzono 18 kwietnia 1990 roku, a jej oddziały oficjalnie zaczęły działać 1 września 1990 roku; nowelizacja z 25 października 1992 roku określiła jej kompetencje. Obecną podstawą jest ustawa z 24 sierpnia 2001 roku o Żandarmerii Wojskowej i wojskowych organach porządkowych.16
Od 1 lipca 2011 roku strukturę tworzą Komenda Główna, oddziały terenowe z placówkami, dwa oddziały specjalne, centrum szkolenia i jednostka wsparcia. Liczebność: w grudniu 2017 roku Defence24 podawało 3280 żołnierzy (w tym 1729 podoficerów) i cel ok. 3500 etatów do końca 2019 roku; katalog Force Publique (bez daty) – ok. 2860 żandarmów.17