Żandarmeria to policja wojska: pilnuje dyscypliny, ściga przestępstwa na terenach wojskowych i chroni mienie armii. Nie jest rodzajem Sił Zbrojnych, lecz ich wyodrębnioną służbą, podległą wprost ministrowi obrony.12
Czym się zajmuje
Żandarmeria pilnuje dyscypliny wojskowej i porządku na terenach wojskowych i w miejscach publicznych, chroni życie, zdrowie i mienie wojska, wykrywa przestępstwa i wykroczenia, ściga ich sprawców i zapobiega patologiom w wojsku.2
Prowadzi też działania kontrterrorystyczne na terenach resortu, chroni polskie placówki dyplomatyczne tam, gdzie stacjonują polskie kontyngenty, i współpracuje z policjami wojskowymi innych państw.2
Struktura
Całością kieruje Komenda Główna w Warszawie. Od 1 listopada 2025 roku działa osiem oddziałów terytorialnych z wydziałami i placówkami w garnizonach – nowy powstał w Łodzi – oraz dwa oddziały specjalne.35
Historia i misje
Polska żandarmeria wojskowa wywodzi się z armii Księstwa Warszawskiego (1812). Po II wojnie ją rozwiązano, a odtworzono 18 kwietnia 1990 roku – zob. historia ŻW.4
Żandarmi służą w polskich kontyngentach i wielonarodowej policji wojskowej; od 2007 roku Polska jest partnerem Europejskich Sił Żandarmerii – zob. ŻW na misjach.54
Zmiany prawa (2025–2026)
W sierpniu 2025 roku MON przygotowywało nowelizację ustawy o ŻW (przyjęcie przez rząd planowano na I kwartał 2026 roku): szerszy krąg osób objętych właściwością ŻW, kontrola prawa do noszenia munduru, fizyczna ochrona placówek zagranicznych i najważniejszych osób w państwie, ŻW jako oskarżyciel publiczny w sprawach o wykroczenia oraz konwojowanie kolumn wojskowych.6
Tekst ustawy ujednolicony w 2026 roku obejmuje m.in. uprawnienia wobec przemocy domowej (nakaz opuszczenia mieszkania lub zakaz zbliżania się, na 14 dni, chyba że sąd przedłuży) oraz procedurę sprawdzania kandydatów do służby.7
Rządowy projekt wzmocnienia nadzoru sądowego nad kontrolą operacyjną (sprawozdanie komisji z 16 lipca 2026 roku, druk nr 2820) obejmuje także ŻW: uzasadnianie postanowień sądu, informowanie sądu i prokuratora po zakończeniu kontroli, możliwość jej zakończenia w każdym czasie i obowiązek zniszczenia nieprzydatnych materiałów w ciągu 3 miesięcy.8