Żołnierz na misji nie może strzelać według własnego uznania: określają to zasady użycia siły (RoE), działające w granicach prawa konfliktów zbrojnych. W kraju w czasie pokoju użycie broni przez żołnierzy reguluje ustawa o obronie Ojczyzny, zmieniona w 2024 roku.132
RoE – reguły użycia siły
Reguły użycia siły (Rules of Engagement, RoE) wydają właściwe władze; pomagają określić okoliczności i ograniczenia, w jakich siły mogą działać. Tak definiuje je Sanremo Handbook on Rules of Engagement, przygotowany przez Międzynarodowy Instytut Prawa Humanitarnego i wydany w listopadzie 2009 roku.1
Podręcznik pomaga pisać RoE do szkoleń, ćwiczeń i operacji, proponuje reguły dla typowych zadań i procedury ich zatwierdzania. Zaznacza, że nie jest podręcznikiem prawa konfliktów zbrojnych – RoE działają w granicach tego prawa.1
Konkretne RoE NATO i Sił Zbrojnych RP są niejawne; publicznie dostępne są tylko zasady ogólne.
Polska: operacja wojskowa w czasie pokoju
Ustawa z 26 lipca 2024 roku, nowelizująca m.in. ustawę o obronie Ojczyzny, wprowadziła pojęcie operacji wojskowej prowadzonej na terytorium RP w czasie pokoju (art. 2 pkt 18a): zorganizowanych działań Sił Zbrojnych dla bezpieczeństwa zewnętrznego, innych niż szkolenie i ćwiczenia, a także działań wojsk obcych w ramach wzmocnienia – gdy zagrożenie granicy, infrastruktury krytycznej albo bezpieczeństwa ludzi i mienia wymaga natychmiastowego działania.32
Taką operację wprowadza postanowienie Prezydenta na wniosek Rady Ministrów; trwa do 60 dni, a jej przedłużenie wymaga zgody Sejmu (art. 25 ust. 3–7).3
Użycie broni (art. 11a)
Art. 11a pozwala żołnierzom stosować środki przymusu bezpośredniego i broń m.in. do odparcia bezpośredniego i bezprawnego zamachu na życie, zdrowie lub wolność żołnierza lub innej osoby oraz zamachu na nienaruszalność granicy państwowej.2
Użycie przez pododdział wymaga uprzedniego rozkazu dowódcy i jest „szczególnym i ostatecznym środkiem”. Broń stosuje się tylko, gdy inne środki nie wystarczą; użycie ma być proporcjonalne, wyrządzać jak najmniejszą szkodę, nie zagrażać osobom postronnym i ustać po osiągnięciu celu. Przed strzałem żołnierz woła „Stój, bo strzelam!” i oddaje strzał ostrzegawczy, chyba że groziłoby to bezpośrednio życiu lub zdrowiu.2
Nowelizacja dodała też art. 694a: nie popełnia przestępstwa żołnierz, który w określonych warunkach działa w obronie nienaruszalności granicy lub w ramach operacji wojskowej w czasie pokoju.3
Ogólna ustawa o środkach przymusu bezpośredniego i broni palnej z 2013 roku nie obejmuje działań na podstawie ustawy o obronie Ojczyzny, chyba że ta stanowi inaczej; dotyczy natomiast m.in. Żandarmerii Wojskowej.4
Wojska obce
Żołnierze wojsk obcych mogą używać broni i środków przymusu tylko w obiektach zakwaterowania, w czasie przemieszczania w związku z zadaniami i podczas ćwiczeń (art. 13 ustawy o pobycie wojsk obcych).5