Kto sądzi amerykańskiego żołnierza, który spowodował wypadek w Polsce, i kto płaci odszkodowanie? Odpowiada na to umowa o statusie sił NATO, podpisana w Londynie 19 czerwca 1951 roku. Przy szkodach wobec osób trzecich 75% kosztów ponosi państwo wysyłające, a 25% – przyjmujące.1
| Artykuł | Treść w skrócie |
|---|---|
| I | definicje: siły zbrojne, komponent cywilny, członek rodziny, państwo wysyłające i przyjmujące |
| II | obowiązek przestrzegania prawa państwa przyjmującego i powstrzymania się od działalności politycznej |
| III | wjazd: zwolnienie z paszportów, wiz i rejestracji cudzoziemców; wymagane dokumenty tożsamości i rozkazy |
| IV | prawa jazdy państwa wysyłającego uznawane bez egzaminu |
| V | mundur i oznakowanie pojazdów |
| VI | broń – jeśli zezwalają na to rozkazy |
| VII | jurysdykcja karna: pierwszeństwo państwa wysyłającego przy czynach wyłącznie przeciw jego mieniu, bezpieczeństwu lub jego personelowi i przy czynach w trakcie obowiązków służbowych; w pozostałych – państwa przyjmującego |
| VIII | roszczenia: wzajemne zrzeczenie się roszczeń za mienie państwowe; szkody wobec osób trzecich dzielone 75/25 |
| IX | zakupy lokalne, zakwaterowanie, opieka medyczna |
| X | zwolnienie z podatku od uposażenia i mienia ruchomego związanego z pobytem |
| XI | cła – z wyjątkami dla sprzętu służbowego, rzeczy osobistych i prywatnych pojazdów |
| XVII | wnioski o rewizję umowy |
| XIX | wypowiedzenie umowy |
Po co SOFA
Umowa między państwami-stronami Traktatu Północnoatlantyckiego dotycząca statusu ich sił zbrojnych (NATO SOFA) określa status żołnierzy jednego państwa NATO przebywających w innym. Doktryna HNS uznaje ją za jedną z podstaw wsparcia przez państwo-gospodarza.13
Dla państw Partnerstwa dla Pokoju zasady SOFA rozszerza umowa PfP SOFA z 1995 roku.32
Kogo obejmuje i jak wjeżdża
Umowa obejmuje siły zbrojne jednego państwa NATO przebywające służbowo w innym, ich personel cywilny i członków rodzin. Muszą oni przestrzegać prawa państwa przyjmującego i powstrzymywać się od działalności politycznej (art. I–II).1
Żołnierze są zwolnieni z przepisów paszportowych, wizowych i imigracyjnych; wystarczy legitymacja wojskowa i rozkaz wyjazdu. Państwo przyjmujące uznaje ich prawa jazdy bez egzaminu, a broń wolno nosić tylko wtedy, gdy zezwalają na to rozkazy (art. III, IV, VI).1
Kto sądzi
Czyny karalne tylko w jednym państwie sądzi wyłącznie to państwo. Przy jurysdykcji konkurencyjnej pierwszeństwo ma państwo wysyłające, gdy czyn godzi tylko w jego mienie lub bezpieczeństwo albo w jego żołnierzy i ich rodziny lub wynika z wykonywania obowiązków służbowych; w pozostałych sprawach – państwo przyjmujące (art. VII).1
Państwo z pierwszeństwem może z niego zrezygnować i ma życzliwie rozpatrywać takie prośby. Państwo wysyłające nie może wykonać kary śmierci, jeśli prawo państwa przyjmującego jej nie przewiduje, a oskarżony ma gwarancje rzetelnego procesu (art. VII).1
Kto płaci
Państwa zrzekają się wzajemnie roszczeń o szkody w mieniu wojskowym i za śmierć lub obrażenia żołnierzy na służbie. Roszczenia osób trzecich za szkody wyrządzone na służbie rozpatruje i wypłaca państwo przyjmujące według własnego prawa; koszty dzieli się 75% do 25%, a przy kilku odpowiedzialnych państwach – po równo. Za szkody poza służbą państwo wysyłające może wypłacić świadczenie dobrowolne (art. VIII).1
Zakupy, cła, wypowiedzenie
Żołnierze kupują lokalnie na zasadach obywateli, bez zwolnień podatkowych. Bez cła można sprowadzić sprzęt i zaopatrzenie sił, rzeczy osobiste przy pierwszym przyjeździe i czasowo prywatne pojazdy (art. IX, XI).1
Umowę można wypowiedzieć po czterech latach od wejścia w życie, z rocznym okresem wypowiedzenia (art. XIX).1
W Polsce
Polska ogłosiła umowę w Dzienniku Ustaw w 2000 roku. Szczegółowe zasady pobytu i współpracy z wojskami USA uzupełnia umowa o wzmocnionej współpracy obronnej.24