Stanisław Żółkiewski był najbliższym współpracownikiem Jana Zamoyskiego, a potem hetmanem, który pod Kłuszynem w 1610 roku rozbił wielokrotnie liczniejszą armię moskiewską i wprowadził polskie wojska do Moskwy. Jako 73-letni hetman wielki i kanclerz poległ w odwrocie spod Cecory w 1620 roku.12
Uczeń Zamoyskiego
Uczył się w szkole katedralnej we Lwowie. W 1566 roku trafił na dwór królewski pod opiekę krewnego, Jana Zamoyskiego, i przez ponad 30 lat służył u jego boku: dowodził jego jazdą w wojnie z Gdańskiem w 1577 roku, doradzał w wyprawach na Moskwę w Inflantach w latach 1579–1582, a w 1584 roku wykonał rozkaz stracenia Samuela Zborowskiego.1
Pod Byczyną w 1588 roku zdobył habsburską chorągiew i został ciężko ranny w udo; w tym samym roku otrzymał buławę polną.13
Hetman polny
W 1590 roku został kasztelanem lwowskim i senatorem. W 1595 roku uczestniczył w wyprawie Zamoyskiego do Mołdawii, która osadziła na tronie Jeremiego Mohyłę, a w 1596 roku stłumił powstanie kozackie Semena Nalewajki.1
W czasie rokoszu Zebrzydowskiego stanął po stronie króla i walczył pod Guzowem (6 lipca 1607 roku); otrzymał za to województwo kijowskie.1
Kłuszyn i Moskwa
4 lipca 1610 roku pod Kłuszynem niespełna 7-tysięczny oddział Żółkiewskiego pokonał ok. 35-tysięczną armię rosyjsko-szwedzką. Hetman ruszył na Moskwę i wynegocjował uznanie królewicza Władysława za cara; 29 października 1611 roku przywiózł do Warszawy pojmanego cara Wasyla Szujskiego i jego braci.21
Swoją wersję wydarzeń, krytyczną wobec polityki Zygmunta III, opisał w „Początku i progresie wojny moskiewskiej”.1
Cecora
W 1618 roku, mimo porażki z Tatarami, otrzymał buławę wielką i pieczęć wielką koronną. W 1620 roku poprowadził wyprawę do Mołdawii przeciw Turkom i Tatarom, zakończoną klęską pod Cecorą 18–19 września. W odwrocie, w nocy z 6 na 7 października 1620 roku, 73-letni hetman zginął; jego zastępca Stanisław Koniecpolski trafił do niewoli.1
Głowę hetmana wysłano do Stambułu. Wdowa Regina wykupiła jego szczątki i pochowała je w kościele św. Wawrzyńca w Żółkwi. Rok później Rzeczpospolita obroniła się pod Chocimiem (2 września – 9 października 1621 roku).1