Husaria była ciężką jazdą Rzeczypospolitej, której szarże z długimi kopiami rozstrzygały bitwy z liczniejszym przeciwnikiem w XVI i XVII wieku. Rozwiązano ją w 1775 roku.21
Od lekkiej jazdy do jazdy przełamującej
Według historyka Macieja Franza husaria nie była polskim wytworem: pojawiła się m.in. na Węgrzech jako lekka jazda i od początku XVI wieku ewoluowała, a pod koniec stulecia stała się najcięższą, opancerzoną jazdą, przełamującą szyki przeciwnika. National Geographic wiąże jej przezbrojenie z czasami Stefana Batorego; zbroja nigdy nie była jednak tak ciężka jak zbroje rycerzy zachodnich.12
Uzbrojenie
Podstawową bronią była kopia o długości ok. 6 m, z litym drzewcem tylko przy uchwycie; wydrążoną część wzmacniano surową skórą, co pozwalało ją wydłużyć. Proporzec oznaczał chorągiew i płoszył konie wroga. Po złamaniu kopii husarz sięgał po koncerz – prosty miecz do kłucia – i szablę, a przeciw Tatarom także po pistolety.2
Pełną zbroję tworzyły szyszak, napierśnik, obojczyk, naramienniki i karwasze; na napierśnik zarzucano skóry zwierząt. Konie wywodziły się z tarpanów z domieszką krwi wschodniej – odrębnej rasy husarskiej nie było.12
Skrzydła – spór
Źródła różnią się w ocenie skrzydeł: według Franza używano ich wyłącznie na paradach i uroczystościach, a obraz husarii ze skrzydłami w bitwie jest nieprawdziwy; National Geographic pisze, że mocowane do zbroi lub siodła skrzydła miały przede wszystkim straszyć przeciwnika.12
Taktyka i bitwy
Husaria podchodziła kłusem w zwartym szyku, a po pierwszej salwie przeciwnika przechodziła w galop; szarżę w razie potrzeby powtarzano. Miała szybko rozbić przeciwnika i otworzyć pole lżejszym formacjom. Pod Kircholmem, Kłuszynem i Trzcianą walczyła z przeciwnikiem liczniejszym nawet czterokrotnie, a w obronie Chocimia w 1621 roku według źródeł wzięło udział ponad 8 tys. husarzy.21
Upadek
Od połowy XVII wieku krytykowano dyscyplinę formacji, a przeciwnicy unikali bitew w otwartym polu. Według National Geographic główną przyczyną upadku nie była broń palna, lecz zubożenie średniej szlachty, która sama płaciła za uzbrojenie. W 1775 roku sejm rozwiązał husarię i przekształcił ją w Kawalerię Narodową.2