Insurekcja kościuszkowska objęła w 1794 roku niemal wszystkie ziemie Rzeczypospolitej. Zaczęła się 24 marca 1794 roku przysięgą Kościuszki w Krakowie, przyniosła zwycięstwo pod Racławicami i powstania w Warszawie i Wilnie, ale po klęsce pod Maciejowicami i rzezi Pragi upadła w listopadzie 1794 roku.12
Początek
12 marca 1794 roku bryg. Antoni Madaliński odmówił rozwiązania swojej Wielkopolskiej Brygady Kawalerii Narodowej w Ostrołęce i z 1,2 tys. kawalerzystów ruszył wzdłuż granicy pruskiej ku Krakowowi. 24 marca na krakowskim Rynku Tadeusz Kościuszko złożył przysięgę i ogłosił powstanie; akt powstania podpisano w ratuszu, a Kościuszkę ogłoszono Najwyższym Naczelnikiem.12
4 kwietnia powstańcy wygrali pod Racławicami, a 17 kwietnia wybuchło powstanie w Warszawie – wyróżnił się w nim Jan Kiliński – i 22 kwietnia w Wilnie pod wodzą płk. Jakuba Jasińskiego. 7 maja Kościuszko wydał uniwersał połaniecki, poprawiający położenie chłopów.21
Lato 1794
6 czerwca połączone wojska rosyjskie i pruskie pokonały powstańców pod Szczekocinami (zginął Bartosz Głowacki), a 15 czerwca Prusacy zajęli Kraków. 13 lipca Rosjanie i Prusacy zaczęli oblężenie Warszawy, które 6 września zakończyło się niepowodzeniem; 12 sierpnia Rosjanie zajęli Wilno.2
21 sierpnia wybuchło powstanie w Wielkopolsce, a 2 października wojska gen. Jana Henryka Dąbrowskiego pokonały Prusaków pod Bydgoszczą. 18 września ogłoszono pobór: jeden rekrut z każdych 10 dymów i jeden koń z 50.2
Klęska
10 października pod Maciejowicami zginęło ok. 4 tys. powstańców, a ranny Kościuszko trafił do niewoli; dowództwo objął Tomasz Wawrzecki. 4 listopada wojska rosyjskie szturmem zdobyły Pragę – zginął gen. Jakub Jasiński, a Rosjanie wymordowali od 13 do 20 tys. mieszkańców. 5 listopada Warszawa skapitulowała.2
Według dzieje.pl insurekcja trwała od 24 marca do 16 listopada 1794 roku, gdy rozwiązano siły powstańcze pod Radoszycami, i objęła niemal wszystkie ziemie Rzeczypospolitej. Zob. też Legiony Dąbrowskiego.1