Powstanie styczniowe wybuchło 22 stycznia 1863 roku i od początku było wojną partyzancką – ponad tysiąc bitew i potyczek przy dramatycznym braku broni. Ostatnim akordem była egzekucja ks. Stanisława Brzóski w maju 1865 roku.1
Wybuch
Powstanie wybuchło 22 stycznia 1863 roku i trwało do 1865 roku – według Defence24 było najdłuższym polskim powstaniem narodowym XIX wieku. Komitet Centralny Narodowy nie planował wybuchu w styczniu; przyspieszyła go branka ogłoszona 6 października 1862 roku. Polska nie miała wtedy regularnego wojska, a studia wojskowe w Królestwie były zakazane.2
W nocy 22/23 stycznia doszło do ok. 33 akcji w siedmiu województwach. Powstańcy nie zdobyli cytadeli warszawskiej ani Modlina, gdzie była broń; ataki na silnie obsadzone miasta – Płock, Radzyń, Miechów – kończyły się porażkami, a sukcesem było zajęcie Rawy przez Antoniego Jeziorańskiego 4 lutego 1863 roku.12
Wojna partyzancka
Powstanie od początku przyjęło formę partyzancką. Dyktator Ludwik Mierosławski przegrał pod Krzywosądem i Nową Wsią (19 i 21 lutego); zgrupowanie Mariana Langiewicza walczyło m.in. pod Małogoszczą (24 lutego) i Grochowiskami (18 marca), po czym rozpadło się przy próbie przejścia do Galicji.2
Michał Heydenreich-Kruk rozbił 8 sierpnia 1863 roku pod Żyrzynem konwój blisko 500 Rosjan – według Defence24 największe zwycięstwo powstania. Walczono też na Litwie i Białorusi, gdzie pod Horkami 17 maja 1863 roku pierwszy bój stoczył Romuald Traugutt; jego dyktatura naznaczyła ostatnią fazę.2
Według prof. Jerzego W. Borejszy przez oddziały powstańcze przeszło ok. 200 tys. osób, a jednocześnie w polu walczyło ok. 20–30 tys.; stoczono ok. 1200 bitew i potyczek. Za ostatni akt powstania Defence24 uznaje egzekucję ks. gen. Stanisława Brzóski w Sokołowie Podlaskim 23 maja 1865 roku.32