Urząd Ochrony Państwa był pierwszą służbą specjalną III Rzeczypospolitej. Utworzyła go ustawa z 6 kwietnia 1990 roku w miejsce Służby Bezpieczeństwa, a w 2002 roku podzielono go na ABW i Agencję Wywiadu.12
Powstanie
6 kwietnia 1990 roku Sejm uchwalił pakiet ustaw znoszących Milicję Obywatelską i Służbę Bezpieczeństwa; w ich miejsce powstały Policja i Urząd Ochrony Państwa, który zaczął działać 10 maja 1990 roku. Kadry przeszły weryfikację byłych funkcjonariuszy SB.31
Struktura i likwidacja
W UOP działały m.in. kontrwywiad i Zarząd Wywiadu, który miał dużą autonomię – własne kadry, finanse i technikę – a w połowie lat 90. przeniósł się do osobnego budynku przy ul. Miłobędzkiej. IPN wymienia wśród operacji UOP m.in. operację „Samum”.21
Ustawą z 24 maja 2002 roku UOP zlikwidowano: z kontrwywiadu powstała ABW, z Zarządu Wywiadu – Agencja Wywiadu, która zaczęła działać 29 czerwca 2002 roku.24