Latem 2021 roku na granicy z Białorusią zaczęła rosnąć liczba prób nielegalnego przekroczenia – według polskiego rządu organizowanych przez reżim w Mińsku. Odpowiedzią były kolejno stan wyjątkowy, zapora, wojsko przy granicy i strefa buforowa; część tych środków budzi zastrzeżenia Rzecznika Praw Obywatelskich.435
Początek kryzysu
Według Kancelarii Premiera operacja hybrydowa reżimu Aleksandra Łukaszenki przeciw Polsce zaczęła się latem 2021 roku. Rząd podawał, że w samym sierpniu 2021 roku granicę próbowało nielegalnie przekroczyć ok. 3 tys. osób i że do Mińska sprowadzono ok. 10 tys. obywateli Iraku; Białoruś miała wykorzystywać migrantów jako narzędzie polityczne. Granica z Białorusią jest zewnętrzną granicą UE.14
Defence24 (za PAP) opisuje mechanizm podobnie: reżim białoruski przy wsparciu Rosji sprowadza migrantów z Afryki i Azji i kieruje ich ku granicom UE. Zob. zagrożenia hybrydowe.6
Stan wyjątkowy i zakaz przebywania (2021)
Rozporządzeniem z 2 września 2021 roku Prezydent, na wniosek Rady Ministrów, wprowadził na 30 dni stan wyjątkowy w 115 obrębach województwa podlaskiego i 68 lubelskiego – pasie ok. 3 km wzdłuż granicy. Zawieszono zgromadzenia i imprezy masowe, wprowadzono obowiązek noszenia dokumentu tożsamości, zakaz przebywania w oznaczonych miejscach, zakaz utrwalania wyglądu określonych miejsc i obiektów oraz ograniczenia dostępu do informacji publicznej o ochronie granicy.24
30 września 2021 roku Sejm zgodził się na przedłużenie stanu wyjątkowego o 60 dni (237 głosów za, 179 przeciw, 31 wstrzymujących się).78
17 listopada 2021 roku Sejm uchwalił nowelizację ustawy o ochronie granicy państwowej, która pozwala ministrowi spraw wewnętrznych – po zasięgnięciu opinii Komendanta Głównego Straży Granicznej – wprowadzić rozporządzeniem czasowy zakaz przebywania na części strefy nadgranicznej. Wyjątki objęły m.in. mieszkańców, pracujących i uczących się tam, a zgodę na wstęp innym osobom, np. dziennikarzom, może wydać komendant placówki SG. MSWiA uzasadniało zmianę rosnącą liczbą incydentów, także z użyciem broni.9
Zapora i bariera elektroniczna
Ustawa o budowie zabezpieczenia granicy państwowej weszła w życie 4 listopada 2021 roku. Umowy podpisano 4 stycznia 2022 roku, budowę rozpoczęto 25 stycznia, a 30 czerwca 2022 roku MSWiA ogłosiło zakończenie części fizycznej: ok. 187 km zapory o wysokości 5,5 m (4,5 m stalowych przęseł i concertina), zbudowanej w czterech odcinkach z ok. 49 tys. ton stali. Budżet wyniósł 1,6 mld zł, z czego ok. 300 mln zł przewidziano na barierę elektroniczną – czujniki ruchu i kamery dzienne oraz termowizyjne.3
Zapora nie zatrzymała prób przekroczenia: w październiku 2024 roku wiceminister obrony mówił w Sejmie o średnio ok. 56 próbach dziennie; migranci pokonywali ją z użyciem drabin, dźwigni i szlifierek oraz przez rzeki Wołkuszankę, Świsłocz i Bug.6
Wojsko przy granicy i strefa buforowa
Żołnierze wspierają Straż Graniczną od 2021 roku; od 1 sierpnia 2024 roku działania prowadzi operacja „Bezpieczne Podlasie” (do 17 tys. żołnierzy). Od początku 2024 roku do połowy października rannych lub poszkodowanych przy zatrzymywaniu migrantów zostało 63 żołnierzy.106
13 czerwca 2024 roku MSWiA wprowadziło strefę buforową – zakaz przebywania na ponad 78 km pasa przygranicznego, przedłużany co 90 dni. Rzecznik Praw Obywatelskich kwestionuje zgodność podstawy prawnej zakazu z Konstytucją i pyta o jego zasadność przy spadku presji migracyjnej.115
Infrastrukturę obronną na granicy z Białorusią i Rosją buduje program Tarcza Wschód.12