12 lipca 1945 roku sowieckie oddziały NKWD i Smiersz, z udziałem polskiego UB i milicji, zaczęły przeczesywać Suwalszczyznę i Augustowskie w poszukiwaniu podziemia. Według IPN zginęło co najmniej 592 osób, których miejsca śmierci i pochówku do dziś nie ustalono. Od 2015 roku 12 lipca jest Dniem Pamięci Ofiar Obławy Augustowskiej.132
Obława
Operację, w dokumentach sowieckich nazwaną „przeczesywaniem lasów”, wymierzono w Armię Krajową i litewskie podziemie. Wzięło w niej udział ok. 40 tys. żołnierzy sowieckich – kontrwywiad Smiersz III Frontu Białoruskiego, NKWD i Armia Czerwona – na obszarze ok. 3500 km² i ok. 100 miejscowości. Uczestniczyli też funkcjonariusze UB i MO oraz żołnierze 1 Armii WP.13
Polscy funkcjonariusze UB (ok. 90 w rejonie) wskazywali, zatrzymywali i przesłuchiwali podejrzanych. Wycofując się, Sowieci zabrali zatrzymanych, których los jest nieznany.3
Śledztwo
Pion śledczy IPN w Białymstoku ustalił co najmniej 592 ofiary śmiertelne obławy; miejsca śmierci i pochówku nie zostały oficjalnie potwierdzone. W lutym 2016 roku IPN odnalazł na portalu archiwum rosyjskiego ministerstwa obrony kilka tysięcy stron dokumentów sowieckich.13
Pod koniec września 2022 roku IPN zawiesił śledztwo – bez dostępu do archiwów rosyjskich wiele pytań pozostaje bez odpowiedzi.2
Pamięć
W 2015 roku Sejm ustanowił 12 lipca Dniem Pamięci Ofiar Obławy Augustowskiej. Główne obchody odbywają się w Gibach, gdzie stoi pomnik ofiar. Zob. też żołnierze wyklęci.1