Po klęsce wrześniowej Polska walczyła dalej u boku aliantów – od Bitwy o Anglię po Monte Cassino. Pod koniec 1945 roku Polskie Siły Zbrojne liczyły niemal 250 tys. żołnierzy; po wojnie część wróciła do kraju, gdzie spotkały ich represje, a wielu zostało na emigracji.21
Po wojnie: powroty i rozwiązanie
1 sierpnia 1945 roku 2 Korpus liczył ok. 113 tys. osób. Wielka Brytania uznała w lipcu 1945 roku Tymczasowy Rząd Jedności Narodowej, a premier Clement Attlee ogłosił decyzję o demobilizacji i popierał powroty do kraju. Około 1946 roku wróciło ok. 68 tys. osób, a do września 1949 roku – ok. 120 tys. żołnierzy, w tym ponad 30 generałów i dowódców dużych jednostek.1
W 1946 roku Brytyjczycy utworzyli Polski Korpus Przysposobienia i Rozmieszczenia, przygotowujący żołnierzy do życia cywilnego; rozwiązano go we wrześniu 1949 roku. Uchwałami z 26 września 1946 roku władze w Warszawie pozbawiły obywatelstwa 76 oficerów, w tym gen. Władysława Andersa; uchwały unieważniła ustawa o obywatelstwie z 2009 roku.1
Powracających inwigilowano; w nocy z 31 marca na 1 kwietnia 1951 roku na Białorusi aresztowano ponad 4 tys. byłych żołnierzy PSZ z rodzinami i deportowano ich do obwodu irkuckiego. Najsłynniejsze karty: Dywizjon 303, Monte Cassino, cichociemni.1
Ile wróciło – rozbieżne dane IPN
Komunikat IPN z 2022 roku podaje, że pod koniec 1945 roku PSZ na Zachodzie liczyły niemal 250 tys. żołnierzy, z których do kraju wróciło ok. 105 tys. – mniej niż połowa; tekst Bartosza Bolesławskiego (IPN) mówi o ok. 120 tys. powrotów do września 1949 roku. Organizację demobilizacji opisuje karta PKPiR.21