W 1944 roku Armia Krajowa próbowała wyzwalać ziemie II Rzeczypospolitej przed nadejściem Armii Czerwonej. Żołnierze AK walczyli o Wilno i Lwów, ale po walkach Sowieci zwykle aresztowali dowódców i rozbrajali oddziały.1
Przebieg
Akcję rozpoczęto, gdy w styczniu 1944 roku Armia Czerwona przekroczyła przedwojenną granicę Polski; pierwsze walczyły oddziały AK na Wołyniu. W operacji „Ostra Brama” ok. 9 tys. żołnierzy AK walczyło o Wilno, zdobyte 13 lipca; we Lwowie walczyło ok. 5 tys.1
Po walkach Sowieci aresztowali dowódców (m.in. ppłk. Aleksandra Krzyżanowskiego) i rozbroili oddziały; zatrzymano ok. 6 tys. żołnierzy, w większości wywiezionych w głąb ZSRS. Na Kresach po mobilizacji było ok. 70 tys. żołnierzy AK.1
Ciąg dalszy: Powstanie Warszawskie i żołnierze wyklęci.
Wilno: liczby w źródłach
Według IPN do operacji „Ostra Brama” planowano ok. 15 tys. żołnierzy, a walczyło ok. 9 tys.; Muzeum Historii Polski podaje ok. 10 tys. żołnierzy okręgów wileńskiego i nowogródzkiego wobec ok. 17-tysięcznego garnizonu niemieckiego oraz co najmniej 550 polskich zabitych. Szczegóły: operacja „Ostra Brama”.12