1 sierpnia 1944 roku o godz. 17.00 Armia Krajowa rozpoczęła walkę o Warszawę. Powstanie trwało 63 dni, a jego cena była ogromna: zginęło kilkanaście tysięcy powstańców i szacunkowo ok. 150 tys. cywilów, a miasto zostało niemal zrównane z ziemią. Od 2010 roku 1 sierpnia jest świętem państwowym ustanowionym ustawą z 9 października 2009 roku.213
Siły i początek
31 lipca gen. Tadeusz Komorowski „Bór” wydał płk. Antoniemu Chruścielowi „Monterowi” rozkaz rozpoczęcia walki 1 sierpnia o godz. 17.00. Liczebność powstańców źródła podają różnie: Polsat News – ok. 30 tys., z których mniej więcej co dziesiąty miał broń; kalendarium dzieje.pl – 40–45 tys. w ośmiu obwodach, z ok. 2,5 tys. pistoletów, 1475 karabinami, 420 pistoletami maszynowymi, 94 ręcznymi i 20 ciężkimi karabinami maszynowymi.21
W pierwszych dniach powstańcy zdobyli m.in. Pocztę Główną, PWPW, Elektrownię i Arsenał, a 5 sierpnia obóz „Gęsiówka”, uwalniając 348 Żydów.1
Zbrodnie i walki
Od 5 sierpnia brygada SS Dirlewangera mordowała mieszkańców Woli – pierwszego dnia ok. 20 tys., w kolejnych dniach łącznie ok. 40 tys. osób. 6 sierpnia Niemcy uruchomili obóz przejściowy w Pruszkowie, przez który przeszło ok. 550 tys. warszawiaków; 55 tys. wywieziono do obozów koncentracyjnych, w tym ok. 13 tys. do Auschwitz.1
26 sierpnia sztab Komendy Głównej ewakuował się kanałami ze Starego Miasta, które upadło 2 września – zginęło tam ok. 7 tys. żołnierzy AK, ok. 40% strat całego powstania. Od 15 września na przyczółku czerniakowskim lądowały oddziały 1 Dywizji Piechoty – zob. desant czerniakowski; przyczółek padł 22 września.1
Kapitulacja
27 września skapitulował Mokotów, 30 września Żoliborz (1490 żołnierzy do niewoli). 2 października w Ożarowie podpisano układ o zaprzestaniu działań wojennych; żołnierzy AK uznano za jeńców wojennych, a 5 października do niewoli poszło 11 668 obrońców Śródmieścia z gen. Komorowskim.12