17 września 1939 roku, gdy Wojsko Polskie walczyło z Niemcami, od wschodu zaatakował Związek Sowiecki – wykonując tajny protokół paktu Ribbentrop–Mołotow. Do sowieckiej niewoli trafiło 200–250 tys. polskich żołnierzy, a tysiące oficerów zamordowano później w zbrodni katyńskiej.1
Atak
Związek Sowiecki zerwał pakt o nieagresji i wykonał tajny protokół paktu Ribbentrop–Mołotow z 23 sierpnia 1939 roku. Ok. 1,5 mln żołnierzy, ponad 6 tys. czołgów i ok. 1800 samolotów uderzyło na rozciągniętą na ponad 1400 km granicę, strzeżoną przez Korpus Ochrony Pogranicza.1
Naczelny Wódz Edward Śmigły-Rydz nakazał unikać walki z Sowietami i wycofywać się ku Rumunii i Węgrom; mimo to walczono m.in. pod Szackiem, Wytycznem i w Grodnie.1
Skutki
Według dzieje.pl zginęło ok. 2,5 tys. polskich żołnierzy, a do niewoli trafiło 200–250 tys., w tym ponad 10 tys. oficerów – zamordowanych później na mocy decyzji z 5 marca 1940 roku (zob. zbrodnia katyńska). Traktat z 28 września 1939 roku przesunął granicę podziału; ZSRS zajął ponad 190 tys. km² z ok. 13 mln mieszkańców.1
Według IPN – i rozbieżności
Magdalena Dzienis-Todorczuk (IPN) podaje ponad 600 tys. żołnierzy, 4,7 tys. czołgów i 3,3 tys. samolotów bojowych – znacznie mniej żołnierzy i czołgów, a więcej samolotów niż tekst dzieje.pl (ok. 1,5 mln, ponad 6 tys., ok. 1,8 tys.). Ok. 3.00 17 września ambasadorowi Wacławowi Grzybowskiemu wręczono notę uzasadniającą atak troską o mniejszości narodowe; odmówił jej przyjęcia.21
Na wschodzie stały nieliczne siły: oddziały KOP, Wołkowyska Rezerwowa Brygada Kawalerii, Grupa Operacyjna „Polesie” i oddziały wycofujące się z frontu niemieckiego. Walczono m.in. o Wilno (18–19 września), Grodno, pod Kodziowcami i Szackiem (28–29 września). Historycy szacują, że we wrześniu Sowieci zamordowali ok. 2,5 tys. jeńców i kilkuset cywilów, w tym ok. 300 obrońców Grodna i ok. 150 marynarzy Flotylli Pińskiej; w ciągu dwóch lat okupacji deportowano co najmniej 800 tys. obywateli polskich.2