Traktat podpisany w Rydze 18 marca 1921 roku zakończył wojnę polsko-bolszewicką i wyznaczył wschodnią granicę II Rzeczypospolitej na długości 1412 km. Związek Sowiecki zerwał go 17 września 1939 roku.12
Postanowienia
Polską delegacją kierowali Jan Dąbski, Henryk Strasburger i Leon Wasilewski. Polska otrzymała zachodnią Białoruś (bez Mińska) i zachodnią Ukrainę (bez Kamieńca Podolskiego); granica biegła mniej więcej linią II rozbioru z 1793 roku. Polska zgodziła się na wyłączenie delegacji ukraińskiej, co przekreślało plany federacyjne Piłsudskiego.1
Rosja sowiecka nie wypłaciła 30 mln rubli w złocie i zwróciła niewiele zagrabionych dóbr kultury. 17 września 1939 roku ZSRS uznał umowy z Polską, w tym traktat ryski, za nieważne – zob. agresja sowiecka.1
Od rozejmu do ratyfikacji
Rozejm podpisano w Rydze 12 października 1920 roku; wojsko polskie trzymało wtedy m.in. Mińsk (zajęty 15 października), Słuck i Kamieniec Podolski. Dziesięcioosobową delegacją kierował wiceminister spraw zagranicznych Jan Dąbski. Traktat ratyfikowały kolejno Rosja sowiecka (14 kwietnia), Sejm (15 kwietnia), Józef Piłsudski (16 kwietnia) i Ukraina sowiecka (17 kwietnia 1921); dokumenty wymieniono w Mińsku 30 kwietnia.2
Granica liczyła 1412 km; jej wytyczanie zakończono 23 listopada 1922 roku. Artykuł 7 gwarantował prawa mniejszości narodowych. Polska żądała 296 mln rubli, uzyskała zapis 30 mln; do maja 1922 roku wróciły m.in. Archiwum Koronne i 7193 rękopisy oraz ok. 7 tys. z 20 tys. dzwonów. Z ok. 44–60 tys. polskich jeńców do października 1921 roku wróciło ok. 26,5 tys., ponad 20 tys. nie wróciło; Polska przekazała ok. 65 tys. jeńców sowieckich.2
Protokół z 7 października 1921 roku pozbawił azylu 14 przywódców antybolszewickich, w tym Petlurę; ukraińskich i białoruskich sojuszników internowano lub wypchnięto. Adam Hlebowicz nazywa traktat „gorzkim pokojem”, który pozostawił dużą ludność polską w ZSRS – w „operacji polskiej” NKWD 1937 roku aresztowano ponad 143 tys. osób, z czego ponad 111 tys. skazano na śmierć (dane Memoriału).2