Wiosną 1940 roku NKWD rozstrzelało tysiące polskich oficerów, policjantów i innych więźniów wziętych do niewoli po 17 września 1939 roku. Decyzję podjęło 5 marca 1940 roku Biuro Polityczne partii komunistycznej w Moskwie; według IPN zginęło co najmniej 21 768 osób. Przez blisko pół wieku ZSRR przypisywał zbrodnię Niemcom – prawdę przyznał dopiero 13 kwietnia 1990 roku.12
Od niewoli do egzekucji
Po agresji sowieckiej do niewoli trafiło – według kalendarium dzieje.pl – 240–250 tys. polskich żołnierzy, w tym 10–18 tys. oficerów. 3 października 1939 roku NKWD utworzyło specjalne obozy w Kozielsku, Starobielsku i Ostaszkowie. Pod koniec lutego 1940 roku przebywało w nich 8376 oficerów oraz 6192 policjantów i funkcjonariuszy więziennictwa. Zob. agresja sowiecka 1939.2
Po decyzji z 5 marca 1940 roku transporty z obozów ruszyły na początku kwietnia. Jeńców z Kozielska rozstrzeliwano w Lesie Katyńskim, z Ostaszkowa – w Kalininie i grzebano w Miednoje, ze Starobielska – w Charkowie, z pochówkiem w Piatichatkach. Ostatnie transporty wyszły 12 i 14 maja 1940 roku.2
Zamordowano także więźniów z więzień NKWD: ok. 3435 osób na Ukrainie (pochowanych m.in. w Bykowni) i ok. 3870 na Białorusi (m.in. Kuropaty). Liczba 3870 ofiar z tzw. Zachodniej Białorusi pojawia się również w komunikacie IPN.21
Kłamstwo katyńskie
Jeszcze 3 grudnia 1941 roku, pytany przez gen. Sikorskiego o zaginionych oficerów, Stalin odpowiadał, że mogli uciec do Mandżurii. W kwietniu 1943 roku Niemcy ogłosili odkrycie grobów w Katyniu; gdy rząd polski zwrócił się do Międzynarodowego Czerwonego Krzyża, ZSRR 25 kwietnia 1943 roku zerwał z nim stosunki.2
W styczniu 1944 roku sowiecka komisja Burdenki „ustaliła”, że zbrodni dokonali Niemcy. W 1951 roku sprawę badała komisja Kongresu USA (komisja Maddena). W PRL temat był zakazany; ZSRR przyznał się do zbrodni komunikatem TASS 13 kwietnia 1990 roku.2
Pamięć i śledztwo
W 2000 roku otwarto polskie cmentarze wojenne: w Charkowie (17 czerwca), Katyniu (28 lipca) i Miednoje (21 września). Pamięć ofiar dokumentuje oddział Muzeum Wojska Polskiego – Muzeum Katyńskie na Cytadeli Warszawskiej.23
Rosja umorzyła własne śledztwo 21 września 2004 roku. Śledztwo IPN trwa; do 2020 roku przesłuchano 3970 świadków, a prokuratorzy szukają nieznanych miejsc egzekucji i pochówku.1