Monte Cassino zdobywano od stycznia 1944 roku – wcześniejsze alianckie natarcia utknęły, zanim do walki włączono 2 Korpus Polski gen. Andersa. Polacy atakowali 12 i 17 maja, a rano 18 maja patrol 12 Pułku Ułanów Podolskich zatknął proporzec na ruinach klasztoru. Bitwa kosztowała 2 Korpus 923 poległych, 2931 rannych i 345 zaginionych.12
Przed natarciem Polaków
Od stycznia 1944 roku alianci próbowali przełamać niemiecką obronę: 17 stycznia 1 Samodzielna Kompania Komandosów z Brytyjczykami zdobyła wzgórze nad rzeką Garigliano, a 20 lutego niemieccy spadochroniarze obsadzili ruiny klasztoru. 15 marca w operacji „Dickens” zrzucono na Cassino ok. 1000 ton bomb, ale 11-dniowa ofensywa utknęła. 24 marca gen. Oliver Leese zaproponował użycie 2 Korpusu Polskiego.1
Bitwa
Natarcie aliantów rozpoczęło się 11 maja 1944 roku nawałą artyleryjską. W bitwie walczyły 3 Dywizja Strzelców Karpackich, 5 Kresowa Dywizja Piechoty i 2 Samodzielna Brygada Pancerna przeciw niemieckiej 1 Dywizji Spadochronowej i 5 Dywizji Górskiej.2
Pierwszy, nocny atak 12 maja na grzbiet „Widmo” kosztował ok. 1,8 tys. zabitych i rannych bez zdobyczy terenowych. W drugim, 17 maja, Polacy zdobyli Colle San Angelo; zginął mjr Jan Żychoń. Rano 18 maja Niemcy opuścili wzgórze, a o 9.50 patrol 12 Pułku Ułanów Podolskich ppor. Kazimierza Gurbiela zawiesił proporzec nad ruinami; w południe plut. Emil Czech odegrał hejnał mariacki.12
Według kalendarium dzieje.pl alianci stracili w całej bitwie ok. 55 tys. zabitych i rannych, a Niemcy ok. 20 tys. żołnierzy.1
Pamięć
Polski Cmentarz Wojenny u stóp Monte Cassino otwarto 1 września 1945 roku; w 1970 roku pochowano tam gen. Andersa. Liczbę pochowanych źródła podają różnie: 1048 (kalendarium z 2024 roku) albo 1072 (tekst rocznicowy dzieje.pl).12
Tradycje 2 Korpusu dziedziczy dziś 2 Korpus Polski w Krakowie; historię formacji opisuje karta 2 Korpus Polski gen. Andersa.3