Virtuti Militari jest starszy niż większość polskich instytucji państwowych: ustanowił go Stanisław August po zwycięstwie pod Zieleńcami w 1792 roku. Przez ponad dwa stulecia był znoszony i przywracany razem z polską państwowością.2
Od Zieleńców do powstania listopadowego
Order ustanowił 22 czerwca 1792 roku król Stanisław August Poniatowski, cztery dni po bitwie pod Zieleńcami. Miał postać owalnego medalu – srebrnego dla szeregowych, złotego dla oficerów; pierwsze odznaczenia otrzymało 15 uczestników bitwy.23
W sierpniu 1792 roku konfederacja targowicka unieważniła order, w listopadzie 1793 roku przywrócił go sejm grodzieński, a w styczniu 1794 roku, pod naciskiem Rosjan, zniosła go Rada Nieustająca.2
Pod koniec 1806 roku order wrócił jako Order Wojskowy Księstwa Warszawskiego z dewizą „Rex et Patria”, a od 1815 roku nosił nazwę Order Wojskowy Polski. W 1831 roku przywrócono jego pierwotną wersję; po upadku powstania listopadowego car Mikołaj I zniósł order.2
II Rzeczpospolita i wojna
Ustawa z 1 sierpnia 1919 roku przywróciła order w pięciu klasach, w kształcie krzyża z dewizą „Honor i Ojczyzna”; od 25 marca 1933 roku nosi nazwę Order Wojenny Virtuti Militari.2
Orderem odznaczono miasta: Lwów (22 listopada 1920 roku), Verdun (1921) i Warszawę (9 listopada 1939 roku). Najmłodszym kawalerem był 13-letni Antoni Petrykiewicz, poległy w walkach o Lwów. 11 listopada 1976 roku prezydent RP na uchodźstwie pośmiertnie i zbiorowo nadał Krzyż Wojenny ofiarom zbrodni katyńskiej.2
PRL i III Rzeczpospolita
W PRL z krzyża usunięto koronę i dodano napis „PRL”, zniesiono kapitułę, a order nadawała Rada Państwa; otrzymali go m.in. Konstanty Rokossowski, Iwan Sierow i Leonid Breżniew. Breżniewowi order odebrano w 1990 roku, a nadanie Sierowowi uchylono w 1995 roku.2
Po 1989 roku przywrócono przedwojenny kształt i kapitułę. W 2011 roku listę uzupełniono o 104 powstańców warszawskich; kapituła zakończyła działalność w 2016 roku.2
Dziś
Order ma pięć klas: Krzyż Wielki, Komandorski, Kawalerski, Złoty i Srebrny. Nadaje go Prezydent z własnej inicjatywy lub na wniosek Prezesa Rady Ministrów i Kapituły; w czasie wojny ordery wojenne może nadawać z upoważnienia Prezydenta Naczelny Dowódca. Order można nadać tylko w czasie wojny albo do pięciu lat po jej zakończeniu.12
Kawalerowie Virtuti Militari mają pierwszeństwo w przyjęciu do Domu Weterana.4